Written by
Lalremliana Pachuau

Kan ram dinhmun dik tak vangin ka mangang !

Lalremliana Pachuau

Lungmuang taka awm chu a harsa a, ngaihngam taka zan mu chin zai rel pawh a awlai lo. Nimahsela, kan ram dinhmun dik tak leh kalphung dik lo lutuk kan hriat loha leiah mi tam tak chu lungmuangin chaw kan la bar thei a, mutmu pawh kan la tuah thei zawk a nih hi.

Eirukna hluar uchuak : India sawrkar chuan state sum hman dan endik turin CAG a ruat a, anni hian chhiarkawp dik tak hmangin state sum hmanralna an chhutchhuak ṭhin. Dept lamin an tham chung pawhin kum tin vaibelchhe sing khat aia tam eiruknaah hian a kal ral tih an hmuchhuak kum tin tih kan hria em?

Mizoram sawrkar hi a sum leh pai dinhmun dik tak puang tura ngen leh nawr ni mah se, tun thleng hian mipui hriatah data dik tak hmangin a sum dinhmun a la puang ngam lote hi a ngaihthat thlak mawlh lova ni! Chuti chunga kan hriatchian chu thla khat atana kan inenkawlna tur hi kan thawkchhuak zo hauh lo, tih hi a ni.

Sum ren chuang si lo : Tun-ah hian Minister 12 neiin an hlawh ang leh hamṭhatna dawn ang dawng, Parliamentary Secretary 7, anni kan neih tak avanga sawrkar hnain a sawt-puina awm hauh lo kan han nei zui a! Anmahni vang hian hnathawh hi a muang sawt a ni zawk tih kan hriaiin kan vei em le? Anni enkawl nan hian thla khatah mi pakhat tan nuai 10 chuang pawisa hmanral a han nite hi inrenchemna lam a hawi mawlh lo!

Secretary lian an tam : Keini State te reuhte angah hian Chief Secretary leh Under Secretary inkarah ngawt hian thla khata nuai 2 chuang hlawh phak chin Secretary hmingpu hi 170 zet kan nei zui a! Anmahni vang hian sawrkar hna han kal muan phahziate hi kan chhut ngai em? Secretary 50 bawr vel bak kan mamawh loh lai hian hna dang lak aiin MCS chu kum tin lak an la han ni zui ta dah a!

Dept hautak lutuk : Depart-ment 32 kan neihah hian Director leh Project Director inkarah ngawt hian Director hming pu chin 300 vel kan nei bawk a. An hlawh lah a a sang em em bawk a, kan inrenchem mawlh lo! Heng mi 300-te hnathawh ang hi a nihna takah mi 120 bawr velin hneh takin an vil thei a ni si a! Heng mite zinga pakhat, kum khat enkawl nana sawrkar sum sen hmang hian chhungkaw 10 hnenah NLUP kan pe thei ang!

LDC/UDC : Mizoramah heng ang mite hi 3000 chuang kan nei a. Central-a an thawh-puite aiin an hlawh hi a sang uchuak vek a ni! An level puite anga an hlawh siam rem ngam tumah kan la awm loh vangin sum an ei hek nasa em em mai a, heng mite zawng zawng vang hian mipui sum chan a tlem phahin hnathawhna tur sum a phai ta em em mai a ni!

Mipui min rawk nasa lutuk : Hamṭhatna tinreng nen nuam tawlin awmpui lam pakhat mai ni lo, lal ber tiamin 2-6 neih theihna neiin loan awlsam mangkheng, hniam tea puk theihna inpein nuam min tawlkhum lai hian nasa takin mipuite hi ram roreltute hian min rawk mek a ni si a - huat ena en ai chuan kan la intlawnsiak ta dah a!

Double Parking Fee : Mi ramah pawh an khawn ngai a, an khawnna hmun erawh a dang ṭhin a ni zawk. Road Tax kan pêkna ngeiah khan motor hun man min han ṭhing ta a! Mi ramah chuan lirthei man chawia park-na hmun an siam hran a ni ngai a, keini chuan road tax pe chungin kan road tax pêkna ngeiah khan parking fee kan chawi leh ta a nih hi!

Electric Bill to : Kan electric bill hi eng vanga to chak em em nge anih? India sawrkar chuan he dept hi privatize vek tura a tih a nih vangin Mizoram chuan “Corporation-a kan dah dawn chuan tutu emaw pension tir an ngai dawn a, chumi atan chuan vaibelchhe 25 kan mamawh,” tiin pawisa an dil chhuak a.

Assam, Manipur etc ten Corporation-a an leh vek tawh hnuah pawh he an pawisa dawn hi hmang zo siin Corporation-ah an la let duh ta chuang si lova ni! Corporation-a an awm chuan hlawh ber kha sawrkarin a pe tawh dawn lo tih an hriat vang a ni. Chumi avanga mipui tawrhna hi a va rapthlak tak em!

Rs 43.36 crore zet an hlawh tur hi kan budget atanga an pawh hek piahlamah electric bill man hi min ṭhing ta ngat ngat a, a nihna takah chuan Rs 43.36 cr kan pe nawn ta awn awn mai a ni! Kan hrethiam lo leh zel em? Chhiah zawng kan pe tur a ni a, thawktu hlawh erawh kan tum tur a ni mawlh lo!

Property Tax : Aizawlah Pro-perty Tax an han la a, a lawmawm lutuk. Mahse, Tax bera chu mipui hamṭhat nana hmang lovin Municipal hnuaia thawkte hlawh atan min hmansak ta daih mai a! Budget lamah an hlawh tur hi pek vek an nih tawh laia tiang mai maia mipui sum hmanralna awm hi hria a lawi pawh kan awm si lo! Dik lo hi a va tam tak em!

GSDP leh Per Capita Income : Kum khat chhunga ram leh mimal anga kan thawh-chhuah aia tlem thawkchhuak hi India state zingah awm nual mah se, rethei leh hausa inkar zau tual tual mai chhut hian lawmna tur a awm hran chuang lo! A hausa ngaite kha an hausa tual tual tihna mai a ni zawk a, retheite dawmkanin an awm tihna lam a ni lo! Central project-te state finance kal tlanga a luh vang mai niin ka hmu. Multi Modal, PMGSY, SSA, RHM leh CSS lam pun vang chauha GSDP hi pung mai a ni awm si a!

Mi chi thum kan awm a, Kut Hnathawk (Agri & Allied) 70% vel, Thil Siamtu (Industry) 18% leh Sawrkar Hnathawk (Service) 12% kan ni. 12% lekte thawhchhuah hian 59.81% zet an thawhchhuah lain kut hnathawktute hian 18.17% chauh an thawhchhuah miau avangin hmasawn kan ni lo tih a langchiang em em a ni. NLUP a hlawhtling inti si hian kum telin kut hnathawktute thawhchhuah hi a tlem tial tial tih kan hrethiam thei si lo!

Per Capita Income hi a pung ngei mai! 2003 khan Rs 21,327 niin 2008 khan Rs 32,448 ni lehin 2013 kha chuan Rs 63,413 a tling tawh reng a ni. Hei hi 95.42% zet a ni a, sang tak a ni. Hemi pun chhan hi eng dang vang ni lovin MLA rualho hausak chak lutuk vang chauh a ni!

Kum 2003-2008 khan India rama MP rual hausakna pun dan chawhrual chu 289.00% anih lain Mizoram MLA hausakna chu 662.85% zetin a pung a, a va zahthlak em! Hetiang hi kan ram dinhmun a ni si a, kei chu ka mangang em em a ni. Kum 2008-13 khan an zak a ni chek ang, 475.85% in an hausakna hi a pung ta chauh a!

Heng zawng zawng ka ngaihtuah hian ka mang a ang a, ka rilru a hah ngawih ngawih mai a ni. Mi 12% lek hnena kan budget 90% luangral hi nâ ka tiin 10% chauhah pawh min la eiruksak hi ka lawm lo a ni! Kei anga lawm lo rual hi kan ngawih reng theih loh hun a lo la thleng thei ta a ni. Heng lo pawh hi sawi tur a va la tam tehlul em! Engtin nge kan tih tak ang le? Heng data ka dah leh tarlante hi Prism data ka hman an ni e.