MISSISSIPPI LUI KAMAH
Mizoram University leh University of Minnessota, USA te thawhhona hnuaiah Mizoram ei leh bara kan harsatna leh agriculture hlawhtling zawka kalpui tura kan mamawhte zirchiang tura hmalak a ni a. Chumi programme hnuaiah chuan sawihona (Symposium) nei tur leh US-a an intodelh dan zu hmu tura MZU aṭanga kal mi 6 zingah ka tel ve hlauh mai a.
Kan thil zir pawimawh deuh zingah an thlai chin leh tharchhuah dan (Agriculture system) leh Watershed Management bakah ram hmasawn nana kawng hrang hranga sorkar leh University-te thawhhona te chuan rualawh a ti na hle. Minnesota University-in research bei chunga ram leilung hausakna hman ṭangkai dan tur (natural resource management policy) a duante chu an state sorkarin danah a lo siam ṭhin. A hminga University a thawk kan nih anga ram leh mipuite tana kan la tih tlemzia te kan in hmu chiang hle a, sorkar tan pawha rinchhan tlak leh rin ngama thawh a ṭulzia te rilruah a lo lang a.
College of Food, Agriculture and Natural Resource Sciences hnuaia Department of Forest Resources buatsaihin ‘Land and Water Use in the Eastern Himalayas with a focus on Mizoram, India’ tih thupui hmangin Symposium kan nei a, mi hrang hrangin Mizoram bik chungchanga kan harsatna te an present a. Uninersity of Minnessota a thawk Mizorama lokal tawhten kan dinhmun leh harsatnate an hmuh dan an sawi bawk. Kan tlangram lo neih dan te, kan vawkvulh dan te leh kan tui hnianghnar loh dan te min veipui hle. Zirhona bakah engtia hmalak zel tur nge ni ang tih te sawi ho a ni. University of Minnesota hi Agriculture Scientist ropui, a hnathawh avanga Mexico, India, Pakistan leh ram dangte ei leh bara an intodelhna ‘Green Revolution’ thlentu leh Nobel Prize dawngtu Dr. Norman Bourlag a zirchhuahna a ni.
Min thlengtuten Mississippi luiah min hruai a, a nuamve hle. A ram neitute pawhin Mississippi lui hi an chhuangin a lar hle a, mile 1000 chuang zeta thui a ni a, state hrang hrangah a luang tlang a ni. He lui hi a pawimawh avangin an enkawl uluk hle a, lui tui bawlhhlawh loh nan uluk takin an vil reng a, Mississippi Watershed Management Organization Office kan tlawh a, lui tui enkawlnaa an hnathawh hrang hrangte min hrilhin min entir a, khawpui thli luia luang lut tur chenin a tui balh dan/ balh loh dan an teh thlap mai; an tih ang ti ve tur chuan a la tlin lo deuh. Tin, tui leh thli luanna (drainage system) a ṭha em em a, ruahsur pawhin lei hnuaiah tui luanna tur ṭha tak a awm zel a, tuihawk luang dul dul a awm ve lo.
US-ah hian mi an thawlin a ram a zau ṭha a, an lo pawh a zau thei kher mai. Keini’n Ṭin engzat hmun nge lo i neih kan tih laiin anni chuan hectare engzat nge emaw mile (mel) engzat bial nge i neih tihte a ni hawlh mai. Khawl hmang veka hna an thawh avangin mihring tha a ngai tam vak lo a, mi 2/3 chuan lo zau tak an enkawl thei a ni. Chuvang chuan loneitute pawh an hausa a, a ram pumah ei leh bar an hnianghnar hle.
US-ah hian thlai chinna hmun (farm) maktaduai 2.2 vel awmin an sawi a, thlai chinga eizawng chu a rama cheng mipui za zela 2 vel an ni a, chu chuan midang zaa 98 zet te ei khawp an thar chhuak thei. Chutih laiin chaw leh thlai sawngbawlna (food and fibre processing) lam an uar hle thung a, mipui maktaduai 21 zet te chu heng industry-ah te hian an thawk a, chu chu hnathawktu (workforce population) zinga zaa 15 vel an tling a ni. Ei leh in tur a tam a, an uar bawk a, hotel leh restaurant a eitur an chhawpte chu kan tan chuan hmuhnawm a tling a ni. Rilruah Mizoram dinhmun nen kan khaikhin thuai a, keini loneia eizawng mipui za zela 50-60 awmna ram nena kan dinhmun inthlauh dan te kan ngaihtuah a. Chutih rual erawh chuan ei in nasat luat avanga thau lian tak tak an tam a, zunthlum leh thisen sangte chu an natna tlanglawn leh buaipui a tling.
Kan hmuh ve chinah chuan an ram hi ram zawl leh hmun rem deuh vek a, kan ram anga awih chhengchhia leh ram hman tlak loh a vang khawpin ka hria. Rilru taka ‘Kan zo tlang ram nuam hi chhawrpial run i iang e’ tih han sak te chu harsa ka ti deuh ṭhin.
Min thlengtuten Minnessota Agriculture Association Farm-ah min hruai a, an thlai thar chhuah dan leh hralh dan te min hrilh a, he hmunah hian lo nei duhte tan training an pe ṭhin. Organic farming hmanga thlai chin an sawi mawi hle a, Asia leh khawvel hmun dang aṭanga US a pemlut, lo nei duh mi tam tak training an pe tawh a ni.
Tin, US-ah hian kut hna thawk tur mihring an indaih tawk lo a, khawvel ram dang aṭang pem lutte an chhawr nasa a, dan loa lutte pawh an chhawr tho a, US an thlen tawh chuan an um an um zui lo a, an mimal dikna leh chanvo an humhalh sak mai zawk ṭhin. Tin, hlawh hniam ber pawh an hlawh a chhe lo a, harsa lutuk loa khawsak theihna an pe vek a, hlawh an inpek ṭhat avangin an thil siamchhuah man (production cost) pawh a sang a, chuvang chuan ram danga thil siam lakluhah an innghat lian hle. Thawmhnaw leh electronic hmanraw hrang hrang kan en a, ‘Designed in USA & Made in China’ tih a tam hle.
China hi mihring tamna leh hnathawk hlawh tlem deuh zawkna a nih bakah Technology & Infrastructure an neih ṭhat avangin an thilsiamte man tlawm zawkin an hralh thei a, US-ah pawh an thawnlut nasa hle. Chuvangin US leh China hi politics thilah han inngur leh deuh ṭhin mah se economic lamah chuan an inzawm thuk hle a ni.
Bazar-a thil lei leh restaurant a thil eiin a hran pain chhiah (tax) an chhut tel zel a, US mipuite hian sorkarah chhiah an pe nasa hle. Chhiah pek an ui em tih mi ṭhenkhat kan zawt a, an ui loh thu leh an chhiah pek hmanga kawngpui ṭha leh tui hnianghnar nei an ni a, sorkarin khawpui fai taka a enkawlte chu an lungawi thu an sawi vek. Tin an chhiah pekte chu vanduaina tawk, mi harsa leh chanhaite ṭanpui nan an hmang ṭhin bawk a, sorkarin tax tlingkhawm a hmanna te chu a duh tan a kimchanga hmuh theih a ni.
US-ah hian lirthei khalhtute’n ke a kalte an ngai pawimawh hle a, kawng pengṭhuama kea kalte leh motor an chhuah rualin lirthei khaltuten kea kalte an kian deuh zel a, kawng an cross zawh thleng an nghak ṭhin. Keini rama kea kalten ngaihpawimawh an hlawh loh dan ngaihtuahin kan inang lo hle.
Maryland-a kan ṭhianpa min hrilh danin motor driving license lak dawna zawhna pawh ‘kawng peng ṭhuamah motor dangte nen thleng rual ta la, engtinnge i tih ang?’ tih zawhna an zawt ṭhin a, a chhanna dik chu ‘midangte ka kal hmasak tir ang’ tih a ni. Motor kal hmasak inchuh leh tawlhhnung zawk nih duh loa inhnial leh insual deuh thaw ang chi te chu a van hmel khawpin ka hria. Tin, dawr nghaktute an felin an hawihhawm a, an dawra kan duh ang a awm loh pawhin dawr dang min kawhhmuh ṭha duh hle.
US-a state hrang hrang 51 te an changkang vekin an khawsak leh dinhmun pawh a ṭha tlangpui a, mi rethei bakberh an awm ve mang lo khu an ropuina pakhat niin ka hria. US a kan cham chhung hian Presidential campaign an nei chho ṭan a, Democrat Party candidate zinga mi Hilary Clinton thusawi ‘US hlawhtlinna hi mi hausa leh thiltithei tlemtete dinhmun aṭanga teh a ni lo a, mipui nawlpuite dinhmun aṭanga teh tur a ni’ a tih chuan ngaihtuah a ti thui hle. Mipui vantlang hamṭhatna an ngai pawimawh a, ‘Sem sem dam dam, ei bil thi thi’ tihte chu sawi sawi ve lem lo mah se a takin an hmang tlat a ni.