Uang thei kan la ni chiah lo
Hmana mi aia nuam: Kum 50 vel liam taa Mizote khawsak leh vawiina kan khawsak han khaikhin chuan, “Khitah khitah” tih tur kan ni ve ta. Mahni khuaa motor lo lût inthlahrung taka thlir ṭhin khan vawiinah chuan kan luak khum ta bawrh bawrh mai a. Phung velh an sawi ang maiin a pung tual tual a, thingtlang kan tih lam pawhin motor khû an hip nasa ta hle mai. Aizawl khawpuiah phei chuan kawngpui kan inchan tawh lo a ni ber.
Chu mai a la ni hlei nêm! Radio ngaihthlak tur pawh nei zo ngai hlei lo khan Television kan ti a, chutah pawh a hmai phêk chi ngat kan la thlang zui. Kutphah aia thêmhlêm inbiakhlatna hmangin khawvel piah lam thlengin kan in like chur chur mai a. Maurâp ina chêng mai mai
ṭhin kha tu pa tih dan takah emaw 'building’ ah kan khuh thûm ta dem dem mai.
Khawpui mite ta chauh tur emaw kan tih - kawlphethâ, television, inkhelna mual etc te chu thingtlang lamah pawh kan nei ve ta sup sup mai a. Mipui pawh kan fing zel a, zir sang lem lo mah ila, “Engineer nge lal zawk IAS” tih ang mai mai khan kan intiluhai duh ta lo. Infiamna leh lehkha lamah pawh hma kan sawn tih loh rual a ni lo va. Tun hmaa kan zir phakna khuate thlawh khûmin sapram lam lamah lehkha te kan zir thei ta a. Sapram leh Israel ramte chu kan khaw ṭhenawm tlawh ta mai mai bawk a ni. Kan Pastor te pawh L.Th mai ni lovin doctorate degree neiin a ṭhen te phei chu foreign degree nen an uai kûr ta nguai mai a. Sapram chauha awm tura kan lo ngaih ṭhin cash machine te pawh nei ve tawhin kalna lam apiangah pawisa kan hmet chhuak ta hiau hiau mai le.
Sawrkar lamah lah mahni inrêlbawlna bik neiin CM leh Minister te kan nei a, sawrkar hnathawk pawh kan tamin keimahni mi ngei CS, DGP leh Secretary, Director, etc kan kat ta nuk mai. Infiamna lamah lah I-League Football te hial kan khel pha tawh a, Himalaya tlang pawh kan lawn chhuak ta hial mai a nih hi. Zai thiam leh zai thei phei chu kan tlakchham loh lampang tak a ni. Kan taksa leh in chhung cheina tam ber pawh hi a foreign thei ta khawp mai. Sapho leh Korean ho thlengin kan khawlai vaivut an rawn pal khu ve ta chum chum mai a nih hi. Pathian malsawmna ṭheuh ṭheuh, kan pi leh pute dawn malsawmna ai kha chuan vawiina kan dawn hi a changkângin a daih zai bik riau ni pawhin a lang.
Mahse uang thei kan la ni lo: Khing kan sawi zawng zawngte khi thil ṭha leh lawm tlak ni teh meuh mahse, uang thei kan la ni lo va, uangthuang thei phei chu kan la ni lo lehzual. Thil rêng reng hi khaikhin thil (relative term) hian a kal lo thei lo. Kan changkâng, hma kan sawn kan tih pawh hian hnam dang nena intehkhin a ngai leh ṭhin, chu mi darthlalang aṭang chiah chuan kan thlen chin chu a hriat theih viau ang. Dik chiah chuan a hmaa kan sawi hmasawnna te’n keini Mizote kawtkaia rawn thlenna khi an la tharlâmin an la ngelnghet lo khawp mai. Mi ram leh State-in a kum a khuaa an lo neih tawh vek a ni zawk. Hnam dangin min fak der ve te pawh hi pawm chin tâwk thiam a ngai- ‘mi in ang chho ve dâwn e’ an tihna mai a ni. Chuvangin, Mizo te hian kan hmasawnna leh khaw êng kan rawn dah chhuah vena hi a tawp thleng taa inngai tur kan ni lo va, hmabak ko tak kan la nei tih hi hriat nawn leh a ṭha khawp mai. I han luhchilh thûk deuh teh ang.
Civil service lamah: India rama civil service sang IAS/IPS leh central service-a luh hi thil namên a ni lo. Lehkhathiam nih mai bakah hawiher leh chetzia nelawm mahse zahawm si, inngaitlâwm taka lang, huaisen ru viau nih a ngai. Mizote kan tlin lohna ber chu lehkhathiamah a ni fo. Eng anga zirna in ṭhaah pawh lut mah ila hnam dang Vai kan tih maite hi kan tluk thei ngai lo va. BA/MA Doctor, engineer adt ṭheuh ṭheuah pawh Vai tlimpui chu chu sawi loh kan ṭhenawm Assamese leh Meitei te mai pawh hi kan khan lo nasa em em a ni tih hi sawi zauh zauh a ngai.
Chuvang chuan India ram hruaitu thluak bûr ṭha tak takte khan keini hnam chekhnawk kha chu khawngaihna leh vohbikna tel lo chuan civil service-ah hian kan lût thei dawn lo tih kha an han hre chiang khawp a, Constitution bathlarah khawngaihna palin min hung bik ta tlat mai a. Hetia dai min theusakna hmang hian Mizote chu All India Service leh Central Service-ahte kan zuang lut ve thei ta a. A thluak ṭha ho nen min bai pawlh ta vak mai a ni ber. Mahse uangthuang thei kan ni lo - “Tuma thâl ve theih loh tuikhur” an tih ang deuh kan neih avanga tel ve mai kan ni. Tribal quota avanga All India Service-a tlin hi hnam dang hian min ngaisang lua lo tih hi hriat reng atana thil pawi lo ber pawl a ni ang. Duham deuhvin sawi phei ila chu reservation leh quota hi kan changkan lohzia entirna leh mi min hlahthlemna mai a ni tih hre chiang ila chu zah ruk veng veng zawk tur a ni. Chuti ni lova kei ber emaw ti-a kan invaivung chuan thil hre zawkte hâ kan ti tim uai uai mai ang. Hna lakna leh educational institutions hrang hranga admission atana tribal reservation hi nakkum aṭang khian nuai bo dawn phei ta se chu mutmu kan tuah mang lo vang.
Kawng dangah pawh: Infiamna lamah lah hian kan atchilh leh buaipui aiin kan la thleng sang lo em em mai a. Kan hmusit lek lek zâwk Meiteiho lah chu national games-ah te pakhatna leh pahnihna an hauh reng a, Rio Olympic 2016 atan pawh India hmeichhe hockey Captain chu Meitei nula, Sushila Chanu a ni leh tawh. Player dang pawh an la tel nual. Footballah I-League kan khel pha a, a lawmawm kan ti hle na a, football khawvela a hniam ber pawl India rama club zingah pawh pariatna kan ni chauh va. Chutiang zelin hla leh rimawiah pawh kan thawm hi mitdel te hriat khawp a la tling lo. International signature leh label nei te chu kan lo awm ve mahna.
Changkang inti viau e ti lo chuan mi changkângte’n an pek ṭhin income-tax lah chu sakei hlauhvin kan hlau va. Income tax pe ve pha khawpa changkang ve tawh nia sawrkarin min hriat te chuan lâwm zâwk âwm tak - kan phu zuk a, kan thisen a sâng têp chu a ni bawk si a. Kan changkân tum dan hi a formula a dang thin ngawt mai. Ram hausa takah hian mi rethei hlir kan lo chêng khawm emaw ni zawk ni! Kutdawh ram chu kan inti phal lo nâ’ng a, mahni’n thawh chhuah mumal neih si lohva duh ngah viau lawi si hi chuan mi thil dil hi a awlsam viau si a ni. Tunlai khawvel changkânnain kan tum vang reng pawh ni lova a nawra min nawrna avanga kan thil neih ve ringawtahte khian chhuan tur rêng kan nei lo. Chûng hmang chuan ke pên sâu kan tum zawk tur a ni. Chuti a nih loh chuan a ngaiah kan bial kan bial mai dawn a ni.
Kan ram hi chhengchhe hlein buhfai khamkhawp thar chhuak zo lo mah ila, kan lehkhathiamte’n All India Service-ah te tribal quota tel hauh lova an inhlân kai nalh nalh hunah chuan kan hmai a uang ve thei tawh ang a. Eirûk leh khehpuama inti liante awm reng mahse, kan infiam mite’n Olympic êm ni lo - national games-ah te tal pawh medal hrang hrang an awrh chhuai chhuai hunah chuan kan thawlak a hahdam tawh ang.
Zû hi a in mi leh mi lo pawhin rui tlang mah ila, kan mi thiamte hi Business School-ah te leh MZU mai baka University dangah te (vohbikna tel miah lova) Professor te an awm ṭeuh hunah phei chuan kan eng mai ni lovin kan khawvel hi a thâwl tawh ang. Doctorate degree pek chawp chhuang viaute awm reng mah ila, kan ṭhalaite hi 5-star hotelah te tribal certificate tel lova manager leh chief executive-ah te an awm fer fur hun chuan hnam dang chuan min hmu hniam thei tawh lo vang. Mihring nuai 3 chang chang awmna Iceland ramin khawvel football inelna sang Euro Footbal an khelh theih chuan Mizo te hian tih theih engemaw chu nei ve âwm tak kan ni. I ngaihtuah tlang teh ang u.
- P.C. Lawmkunga
Mission Vengthlanga cheng