MI RETHEI IN SAK HI

Mi retheite tana in saksak hi ram changkang leh ram retheiah pawh an lo tih ve fo a ni a. Kum 2012 tawp lamah khan England sawrkarin mi rethei an tih chhungkaw pakhat, in an saksak chuan Tax petu (tax payer) te a tithinur hle. Hmeithai, fa panga nei a ni a, bedroom panga nei in an saksak a. Amah lah chu a hausa zek ni tur a ni a, Sakawr te a nei nghe nghe a. Chanchin buah an sawisel nasa hle mai.

Chennai-ah kan awm laiin Andhra Pradesh-ah bial fanga kan kalin hmun pakhatah in tam tak sak sa, a ruaka awm ṭhup mai hi ka hmu a. Sawng in te saw eng atana sak nge? Engati nge a ruah vek? tiin ka zawt a. “Mi rethei in atana sawrkarin a sak a ni a, an luah duh si lo va a ruak reng mai” an ti a. An luah duh lohna chhan chu, chu lai hmun chu an eizawnna atan a remchan loh vang a ni. An eizawnna chu mi hausa leh awm thei zawkte hnena kut dawh a ni mai a. Chung chu khawpuiah lo chuan a tih theih si loh va. Thingtlang hlate khuaa va awm thei an ni lo. Chuvangin khawpui kawtthlerah bawk an let leh mai a ni.

Kum eng emaw zat lai a ni ta; ram danga kan awm laiin Mizoramah mi retheite tan in an saksak tih thawm hi ka lo hria a; kan sawrkar hmasa hun lai daih kha a ni ta awm e. Khawi laiah nge an sak erawh ka lo ngaihtuah ngai hauh lo va. A hmun tur lamin central sawrkar-in min ruahmansak nge ka hre lo va. Aizawl daifem hmun hrang hrangah sak a lo ni a. Sawrkarin kawng tha tak a la siamsak turah ngai ta ila, tunah rih chuan khawpui aṭangin a hlain kalna kawng pawh a la tha lo rih hle mai. Mi rethei kan tih, khawsak harsa zawk, nitin inhlawh chawp ngaiten zuk luah ta se, an in hlawhna tur hmun panna kawng a thui duh hle ang. A bul velah hian chuktuah huan siamna tur zimte tal awm tak maw? A awm lo a nih phei chuan heng daih daihah hian eng vanga sa nge ni ang? Hmun ruak awmna lai a nih vang a ni ang em? Nge, a grant petu Central sawrkarin Aizawl daia sak kher tur a ti zawk?

Central sawrkar programme pawh ni se society nghawng thei thilah hi chuan eng party sawrkar pawh hi a fimkhur a ngai hlein ka hria. Zawhna chi hrang hrang: Hei hian kan mizo society-ah mi rethei leh mi hausa, mi lian leh mi te, te inkarah nghawng tha lo a nei thei ang em? Chhiat ni that ni kan sawngbawl dan chungchangah nghawng a nei dawn em?

A veng neitu Local Council, YMA leh a dangte thlir dan leh an lo pawm dan tur te? A luahtute anmahni leh anmahni an inngaih dan tur? Mipuiin kan thlir dan tur leh ngaih dan tur te thlengin an pawimawh. Heng hi zawhna kan in zawh hmasak ngei ngei tur pawimawh tak tak te an niin ka hria.

Central sawrkarin a sakna tur hmun a ruahman sa a nih loh chuan kan sawrkar hian heng mi retheiten anmahni puala hmun an neih theihna tur thingtlang khaw lamah emaw te pawh saksak ta zawk sela. Chutah chuan mi dangte ang bawkin thlawhhma an la thei ang a. Huan an siam thei ang a, an tu leh fa zel te tan pawh mi rethei in tiha awm reng ai chuan rilru a zalen zawkin mahni inngaihhlutna an nei zawk dawn lawm ni aw. Rilru zalenna hi kan mi mal leh chhungkaw nun atan hian a pawimawh em em si a. Thingtlang VC te biak rawn ni ta se, heng ang thil tha leh plan ropui dawngtu nih chu an lawm viau zawk bawk awm si a. Mi dangte ang bawkin zalen takin mahni in leh lo aṭangin Lo han nei ve ta se, rei loteah an ding chhuak mai zawk lo ang maw le, ka ti ṭhin.

Tun hnaia thingtlang khua ka tlawh pakhat chu ‘in khaw lo neih theihna ram hi kum engzatah nge in neih chhuah’ tiin ka zawt a, “a vaiin nei kual ta ila kum 13 velah kan nei chhuak chauh vang” an ti a. A nih leh in khua hian chhungkaw engzat nge in neih belh theih ang? ka ti a. “Tunah hian chhungkaw 234 kan ni a, chhung kaw 200 pawhin min belh se kan ram hian min la daih a, kan tui lak hi chhungkaw 500 chawm thei tura ngaih a ni a, kan power hi chhungkaw 500 chawm thei tura ngaih a ni bawk” an ti. Chhungkaw pakhat concrete in sa mek, chhawng hnuai luah tawh te ka tlawh a. An nu chuan hlim takin “kan in hi keimahni tawka chemkawma kan hai chhuah ngat a nih hi” tiin min hrilh a, ropui ka tiin chhuanawm ka ti hle.

Thingtlang khuaa awm hi ‘kut hna thawh hi a hlawk lo, an khawngaihthlak’ tia min hmangaih tak tak ni awm taka min sawihnawmpuitute avangin kan hnualsuat viau a ni mai thei a. Tunah hian BPL awm miah lohna thingtlang khua engemaw zat kan nei a. A in number aṭanga chhutin thingtlang lamah aiin Aizawlah hian BPL an tam zawk mah mai awm asin! Thingtlang rama kan lo neihna ram te an thain thlai thar hralhna te lah hman lai angin an harsa tawh lo va. Hlawhtling tak tak hmuh tur leh sawi tur an tam ta mai. Kan sawrkar hian khawpui dai leh khawpui chhung pawh mi rethei leh harsa zawkte hmunpui atana siam lovin, an intunun awlna tur ber hmun ngaihtuahin in saksakna hmun turte hi thlangin ruahman se; development hna thawh ropui tak a ni mai zawk tur.

Mizo hi chu hnam hnuaihnung awm lo kan ni a. Tuma hnam emaw chi emaw kan hmusit ngawt thei lo. Kan hnam avangin tumah mi dang aia sanga in dah thei kan awm hek lo. Vai ho (Hindu) zingah chuan caste system an neih ngheh em avangin an hnam hnuaihnungte chuan hnam sang an tihte rahbeh leh hmuhsit turah an in dah nghal mai a. Keini erawh chu chutiang kan ni ve lo. Chuvangin, mi rethei leh harsa zawk kan tihte a hlanga dah hian inthliarna tha lo tak a hring chhuak thei bawk ang. Mitdel te pawh a hlanga an awm chuan miin kan en bing kan hlauh avangin Integrated School siamin meng te nen kan kalho tir lai a, mi retheite a hlanga dah hian inthliarna a siam mai ang tih a hlauhawm. Mi rethei in, tih a nih miau avangin ‘mi rethei ho’ tih a awl viau ang a. Chu chu a awm hote hian an duh bik dawn lo ‘anni pawh engnge an nih bik’ ti a in ngei tawnna te hi a thlengin khawtlang nun inpawh takah hian inthliarna kan siam ang tihka hlau hlel lo ve. Hetiang boruak awm thei hi veng neitu NGO leh VC ten an ven nghal tur pawimawh tak a ni ang.

Chuvangin, tun hnuah chuan kan khawtlang nuna inthenna leh min tichhe thei thil chang mai thei programme hi chu tu sawrkar mahin tih loh ni se tha ka ti khawp mai.

- Commissioner Lalkiamlova,

Tuikual Southṭ