Written by
- F. Lalremsiama
Chaltlang

THLIR KUAL VELNA BUNG-I (Random Thoughts Wild and Free)

Ka ti puam nghal ringawt dawn. Kan sub-headline pawh a puam nghal ṭêlh ṭêlh. Kan thupui lah a bûl têt tâwt nâ a, a kualkhung zau tho tho dawn chiang. A lanna tlang dang tih vel ngai lo tura ‘Thlir kual velna’ rawn ti ṭalh ka ni! Sub-headline-a ka ‘Random thoughts wild and free’ pawh ngaihtuahna kual vel, suangtuahna zalen, duhthusam ang dáwn dáwn, tu’ma thunun theih loh, halpuah halmawi ang leka khap beh theih hauh loh, dan zawng zawng chunga lêng a ni chiang. Mimal rilru ngaihtuah tuma’n an hre thei lo. Court-ah case (FIR) a awm ngai lo; a awm thei lo reng reng! A hnuhnung ‘Free’ khian a hmasa ‘Wild’ khi a hmakhalh chat ta mai reng a. Chutiang suangtuahna zalen tarmit vuah chuan kan thlir kual vel dawn ta a ni. Fundamental Rights-te chu ‘leu set’ nêp zawk fe, Human Rights (UNO Declaration 1948) ai pawha ril, ka birth right liau liau, mi tin tung chhoa kal zawng zawngte chanvo chu a ni. Hnampui hmingthang British leh French hote’n kum 500 chuang fe liam tawha an lal lute an lo tan phah tawh ‘Liberty, Freedom and Equality’ chuan min zem reng a. Zoram khawvar nghaktu Pu Zosiama Pachuau (RIP) te, min la dampui Pu Lalsawta te chu an la lang lian ta zel tho mai! An manuscript min ràwlrûktu a senior minister mek nghe nghe.

Kan thu inhmakhalh kha sawi belh a ṭul ta. Zalenna ramri awm lo, chin lêm nei loah chuan ngaihtuahna bumro bonra buluk ang taka ri wild chuan pawisawi a hnekin zalenna tawp nei lo, nangma thu thua, i duh duh i duh zawng zawnga thlir kual velna a pek chu alawm a wild ber lai. Ka han Sapṭawng deuh awlh awlhna chhan pawh, Pu H. Lalsiama te, Pu Sangliana ten Sapṭawng min zirtir thiam ta sa sa, tuna kan hman lohin engtikah nge kan hman chuan tawh ang? Ka heti zui zeuh zeuh ang a, pehhêl loin kan chheu kawrh kawrh mai ang chu!

Engpawhnise, kan han tihpuam ve ṭêlh ṭêlh hi chu chiahpuam te, khehpuam te ai kha chuan a ṭha zawk hrim hrim. Ka hmangaih Mizoṭawng pawh ka tihhausak phah loh pawhin, ka tipachhe hauh lo ang. Mizo nih hi a tâwk mai ka ti ve mai. Thu dik kumhlun (eternal truth) pawh i phawrh nawn lehnghal law law ang, chu chu lungpui pawh lungtein a kam ki loh chuan a awm thei bik lo; tu mah lal hnam bik an awm lo. Tu mah hnamchawm kan awm bik tawh lo. Mipui vantlang aam aadmi kan ni vek tawh! Sailo lal an tam ber, khua pawh an nei tam ber. Ralte lal te, Hmar lal te, Paihte lal te, Zahau lal, Zadeng lal, Hualngo lal, Fanai lal, Mara lal, Pawi (Lai) lal te; a dang dangte pawh an awmin a hriat.

I Mizo leh lawk ang. Ka’n ṭan ang e aw; ni lo, ka’n chhunzawm ang e! Keini thingtlang Mizo kan Masi zo chauh a, Aizawl Mizo pawh an Krismat zo tho nâ a, a boruak a la dai thei tak tak lo. Ka ti lehpek ṭhin ang: kan hla a ril, a fan a nâ, a thlûk a mawi, sak a nuam, a hril a sawi a nuam bawk si; a tluang mar zân zân zel lehnghal! Pu Vankhama te, Pu Rokunga te, Pu Patea te, Pu Suakliana te, Pu Kamlala te, Pu Liangkhaia te, aw, an tam mang e, ka sawi seng lo. Siampuii te, Lalruatmawii te, Lalenkawli Pautu, ka star-te aw mawi rite chuan hma fê aṭang khan mi zem vel mah se, TV leh radio lengkhawm zaikhawm leh zaipawl hla rem chherchhuan tluk tluk leh a tak ram tak takte chu a nung thi thei lo! Mite hi an lo va ṭangkai bik tehlul em ti reng reng hian kan lei taksa chu piallei thuah riat hnuaiah a luang ral dawn si a aw!

Kumhlui leh kumthar boruak a inthial a. Halpuah halmawi ninawm ta mai mai. Municipal, LC/VC term tihtawi leh do letna kal velte’n min nuai buai lo. ZPM sorkar, Pu Lalduhoma CM kaihhruai an che ṭha thawkhat, ṭha thawkhat ka ti thei rih chauh. Thutiam tlang hriat, ‘Eiru lo turin’ a ṭha thlawt. Enchhin sorkar leh hruaitu ‘Kalphung thar’ kum khat fiah an dâwl zo rih viau. Lungrual leh inpumkhat ṭulzia hriain an la zâwm ṭha. Sorkar hnathawk hlawh leh pension a hunah an pe thei. A hma ai chuan a ṭha em em, a lawmawm!

Mahse, Kolkata Ballygunge-a Mizoram House hlun, ṭha em em MNF sorkar hralh, ṭhiat sawm lak let a la ni lo. Sorkar ukil liante bak baka law OSD, Zo fate chhuantawlawl leh pa fing Pu JF Manliana thlah chawrno leh lak lêt tumtu lal ber CM pawh an reh rei ta lutuk deuh. Inremchemna an ṭan ṭhat ang hùin an chhunzawm ṭha tawk lo deuhin mipuiin an hria. ‘Mipui sorkar’ ni chiah turin kei chuan ka ngai si! Finance Deptt hnuaia State Lottery Deptt-ah Pathian ram a thleng har lutuk tiin, a thlen hun tur nghakhlel takin, chatuan khawvar hma ngeia hmuh ve hman ka châk tlat.

Pastor pension te, kohhran upa minte eng emaw zat kori tu thei tur hmun luah mek te, hotu ber CM lah chuti tho bawk lehnghal. Kumthar hna hmasa ni tawh se? Lengpui Airport te, ZMC te kan sorkar kutah a la awm; him tlang chatuan se ka va ti tak em! An ram neih dan te kha a danglam a, a Mizo teh asin! Hre chiang hlawm ila kan fak ning lo’ng. Kan veng Chaltlang Tourist Lodge hlei hlei hi chân bo ka hlau mang e. India ram puma IPS hlui Chief Minister ni thei leh la awmchhun, ka hriat chian leh ka chhuan hi hlawhtling zel se, a sorkar pawh ka ti ve teh asin maw le!

Kum hlui nen Chief Secretary hlui a liam a, a thar kan nei ṭan. State lu ber Governor kum thar ni 2-ah a kal a, a thar kan beisei mek. Lu nei lo state chuti chen chen a ni tur em ni lah kan hre ve phak si lo. Constitution chipchiar ber leh lian ber kum 75-na kan lawm a; ziakah a chiang fek fawk lo em ni aw? Kei LLB lo, dan hre lo mi, protocol leh convention hre ve níl nial lek val hi ka chiang lo chiang lutuk! Hei pawh hi ka tan kalphung thar a ni.

Sawtilai Chakma political musical chair inchuh vel vei karah ZPM hruaitu lamte MLA candidate siam lai vel leh tun hnai thlenga an báwl zawk mah maha lang hi a mak ka ti. Mak dang leh chu USA inthlanpuiah Donald Trump-a’n Democrat candidate Hillary Clinton a tlàwm tawh a, Kamala Harris a tlàwm nawn leh hian min ang, kan inang a ang!? Hmeichhia hi kan la iai tlang niin a lang.

Kum tawp ṭêpa thil thleng pahnih, mi run zet zet chu–PM hlui Dr. Manmohan Singh-a leh USA President hlui Jimmy Carter te thi kha a ni leh ve bawk. India Economy tluchhia siamṭhaa chawisangtu, Civil Nuclear Deal leh MGNREGA–ni 100 inhlawhna siamtu, pa dik leh zaidam, mi rethei leh harsate hmangaihtu kha ui lo an vâng khawp mai. President hlui Carter-a lah President hlui kum 100 (za) dam awm chhun, châwl loa thil ṭha pui pui atana a inhman zui reng vanga khawvela chawimawina sang ber Nobel Peace Prize dawngtu a ni. Kristian chhungkaw chhuanawm an ni bawk. An uiawm ngei mai; tunlai indo nuaih nuaih karahte hlei hlei hian.

Bung 2-na tur Lalpa’n rem a tih chuan thlir kual veltu chanchin, pian leh murna, seilenna ram khawvel, a kalkawng chhuk leh chho, chhanhimtu leh mal tin sawmtu hnathawh hmuh theih turin chiang fek fawkin thlir kual vel kan tum dawn nia.

Kumthar chibai vek u.

- F. Lalremsiama, Chaltlang