ZIAKMITE TÂN

Thuhma sawi set set lo i’n lut ṭhuai mai teh ang. Ka thiam berin ka hre ber tihna ni loin, thu ziak leh ziah dàn tam takah hian ngaimawh ka ngah ṭhin a, chungte chu han thai lang ila. Mizo ṭawng, ṭhenkhatin Duhlian ṭawng an tih deuh ngat hi a sawia sawi (oral) emaw, a ziaha ziah emaw pawha ṭawng harsa leh khirhkhân zinga tel niin ka hria a. (Tuna Mizo ṭawng kan hman mék hi chu Duhlian ṭawng ngawr ngawr pawh ni tawhin a lang lo; a chhan pawh ṭawng dangin a pawlh nasat tawh vang hian.) Kan ṭawng hi thlûk nei a nih miau avangin kan thlûk dan azirin a awmzia a danglam daih thei a, chuvangin, âwkaa kan sawi a nih emaw, ziakin kan dah emaw hian thlûk hi a awm ngei ngei a ngai a, a awm loh chuan awmze nei loah a chhuak thei a ni.

THLÛKNA

Heti a nih lai hian ziaka han dah dawn hian thlûkna hawrawp hi awlsam taka hman tùr a awm loh avangin kan lehkhabu roh ber, Bible-ah pawh hian a tihfânna leh ‘ṭ’ chiah hmuh tùr a awm a, Bible pawh kan chhiar sual nawk nawk fo rêng a nih hi. Computer-te a lo awm tâk hnu hian harsa lutuk loin kan thlûk duh dan azira hman mai tur ‘Character Map’ ah hian a awm a. A hnuaia ka dah hi a duh chuan in lo hmang thei ang a, mahse, computer keyboard-a number pad an tih, a dinglama calculator anga number awmna hi hman tel a ngai thung.

À = Alt leh 0192

Á = Alt leh 0193

 = Alt leh 0194

à = Alt leh 0224

á = Alt leh 0225

â = Alt leh 0226

È = Alt leh 0200

è = Alt leh 0232

É = Alt leh 0201

é = Alt leh 0233

Ê = Alt leh 0202

ê = Alt leh 0234

Ì = Alt leh 0204

ì = Alt leh 0236

Í = Alt leh 0205

í = Alt leh 0237

Î = Alt leh 0206

î = Alt leh 0238

Ù = Alt leh 0217

ù = Alt leh 0249

Ú = Alt leh 0218

ú = Alt leh 0250

Û = Alt leh 0219

û = Alt leh 0251

Hengte hi kan hman lar deuh tur an ni a, ‘ṭ’ erawh hi chu number pad aṭanga hmeh chhuah mai tur a awm loh avangin character map aṭanga zawn deuh a ngai.

A rîk dan tùr chhin-chiahna hi ṭhenkhat, hmang ve si hian an hmang dik lo deuh ṭhin a. Kan lehkha chhiar dan zûlzuiin veilam aṭanga dinglam hi kan hman dan tur a ni a. Entirnan ‘at so suh’ tih hi a thlûkna kan dah dawn chuan ‘a’ hi ri sang tur a nih avangin ‘át so suh’ tih tur a ni. Thlûkna chi khat chauh, a tifántu ‘^’ kha leh chen kan lo hman tawh avangin thlûkna chi dang kan la hmang thiam lo pawh hi a àwm tho a. Bible hi Bible Society lamin an chhu ṭha leh a nih chuan thlûkna chi hrang hrang hi uluk takin a lam dan azirin dah ta zel se, kan lehkhabu chhiar tam bera thlûkna dik a awm chuan kan bel thuaiin a rinawm.

ENNAWN

Chanchinbua article/essay uluk taka lo chhiar ṭhin tan chuan a ziaktuin a ennawn lo tih hriat theih hi tam tak a awm. Mahni thu ziah hi ennawn hlea kan inhriat lain, a dik lo lai hi hmuh dik mai a awl ve hrim hrim a. Mahse, ennawn na nâ nâ chuan dik lo a tlem nge nge ṭhin. Spelling dik lo leh thumal fuh tawk lo tam tak awmna article/essay hi hmuh tur a awm a, hengte hi chu a ziaktuin a ennawn lo a ni ti ila kan sawi sualin a rinawm lo. A bik takin Microsoft Word kan hman a, auto-correct a a awm phei chuan Mizo thumal kha Sap ṭawng thumal dang daihin a rawn thlak a, hei hi vèn rân a ngai bawk.

Vanglaini columnist, tun hma chanchin (history) ziak ṭhin Pu Lalhruaitluanga Ralte hian Vanglaini January 10, 2025 chhuakah khan, “Kar hmasa khan Mizo Kristian martar hmasa ber Chalbuanga…“ tiin bul a rawn ṭan a. A column hi Zirtawpni apianga chhuak ṭhin a ni a. Heta ‘kar hmasa’ a tih hi kum hlui December 29 aṭanga kum thar January 4 thleng kha a nih hmel a. Vanglaini chanchinbu hi January 4, 2025, Inrinni aṭanga chhuak ṭan leh chauh a ni si a, a hma daiha a ziah sa a ring a nih ka ring a. Lo ring pawh ni se, a chhuak leh tur kha chu keini a chhiartu ai chuan a ziaktu kha a chiang zawk turah ka ngai a, chanchinbu enkawltu lam hi lo siam dik turin engati nge a hrilh loh tih chu ka zawhna a la ni tho. Hemi chungchang bikah hi chuan chanchinbu enkawltute thiam loh nge, Pu Hruaitluanga thiam loh tih sawi mai a har khawp mai. Chutihrual erawh chuan, Pu Hruaitluanga hian a article-te hi ennawn ṭhin se tihna rilru hmân deuh aṭang khan ka lo pu daih tawh a ni. A haw lo turah ngai ila.

CHANCHINBU ENKAWLTUTE

Journalist/editor ka nih ve ṭhin avangin ka duhtui deuh pawh a ni mai thei, tihsual hlek hi chanchinbuah hian ka hmu thei em em mai a. January 9, 2025-a Vanglaini chanchinbu ka han en chu news item inang phek hran ve veah a awm tlat mai a. Heti ang hi a vawi khat awmna a ni lo a, vawi hnih vawi thum chu a hma pawhin ka lo hmu tawh. He chanchin chhuah nawn hi nupa auto rickshaw-a an accident vanga boral tate chungchang a ni a. Vanglaini phek 2-naah a awm a, ṭhalai lam huang deuh phek 3-naah a awm leh a, a ziah dan erawh tlemin a danglam deuh. Hei hi chu editor thiam loh liau liauah ka dah a, an reporter-te leh an staff writer-te thu ziak enpuitu tur emaw, lo endiktu tur an awm lo a nih hmel.

Social media a chak tawh êm avang hian chanchin tharte hi darkar rei pawh ni loah internet kaltlangin kan hre zung zung tawh a. Mahse, heng kan chanchin thar hriatnate hi journalist pangngai, jourlism chungchanga thil hriate an nih loh thil mak leh dangdai, thil rapthlak deuhte hi mi pangngai tan chuan awih mai a harsa ṭhin a. Kan local news channel-te emaw, kan chanchinbu rintlakte emawin an ‘confirm’ loh hi chuan thu tak ni lo tura ngái eng emaw zat kan awm àwm e. Tuirial Airfield Venga thil thleng chungchangte pawh thu chiangkuang tak hriat a châkawm em em lain, a sárhù lai khan Mizoram chanchinbu lar ber leh darh zau ber Vanglaini a ngawi tlat mai a, kei chuan journalist-te tih tur, thu chiangkuang mipui hnena tlangzarh kha a ti loah ka ngai.

Mizoram chanchinbu darh zau ber leh lar ber a nih avang hian Vanglaini hian chhiartu a ngah a, mi pawhin rintlaka an ngaih a ni a. Ama’rawhchu tihsual zeuh zeuh hi a tam ta khawp mai a, a pawi hle a ni. Inrinni January 11, 2025-a chhuakah pawh headline-ah halpuah/halmawi thubuai avanga police-in an man tawh chu mihring 76 tih a ni a. Thupui nena inmil miah loin a hnuaiah chuan man zat hi 65 a rawn ti leh daih mai a, uluk taka enkawltu nei lo chanchinbu a ang ta khawp mai. Heng tihsual zeuh zeuh lah hi a tihdikna a tûk/chhuak leh lamah an siam ngai miah lo bawk. Hei hi Vanglaini enkawltute hian constructive criticism-ah min lo ngaihsakin lo inbih chiang se a lawmawm ngawt ang.

Social media-a innghat ngawr ngawr lo leh social media pawh khawih ngai lo, chanchinbu lam chauh chhiar ṭhinte pawh mi eng emaw zat an awm ang tih ringin, mipui bengverh thil hi chu chanchinbute hian chhu zui vat ṭhin se a duhawm khawp mai.

TIH MIZO VEK TUM HI

Thu ziaktu eng emaw zat hi chuan ṭawng dang an thuziaha an telh hian an inthlahrung a, a ṭhen phei chuan a chhiartute ngaihdam an dil hial ṭhin. Sap ṭawng kan tih mai, English pawh hi ṭawng hrang hrang hmanga lo chhuak a ni a; German ṭawng te, Greek ṭawng te, Latin ṭawng te, Arab ṭawng te, Hindi te leh a dang dang nena inpawlh sawp nuai a ni. ‘English’ tih bik hian a daih seng bik lo a, ṭawng dang hmangin an ṭawng hi an tihausa a ni.

Keini Mizote pawh hian khawvela thil awm zawng zawng leh thil tih zawng zawng hi kan ṭawngin kan sawi vek thei lo a, ṭawng dang kan hmante a ngaih châng a awm lo thei lo a, inthlahrunna tur a awm lo. Dik tak chuan Hindi-a ‘tala’ tih leh ‘chabi’ tih pawh Mizo ṭawngin kan let kher lo. ‘Choka’ pawh kan pipute chuan ‘intê’ an ti ṭhin a ni awm e, mahse, tunah chuan tuma’n intê kan ti tawh lo, choka kan ti mai tawh. Exam pawh a tlukpui Mizo ṭawngin kan nei lo, kan ṭawngah kan seng lut dêr tawh. Number tih te, address tih te, candidate tih te, politics tih te, a tam mai, Mizo ṭawng a ni dêr tawh bawk.

‘Video call’ pawh ‘biakhmuhtheih’ kan han ti duah a, a ṭhat tho rualin ‘video’ hi ‘chelaihmuhtheih’ kan ti chuang lo. Cinema pawh ‘cinema’ kan ti ve mai a, film pawh ‘film’ kan ti ve mai. Kan ṭawnga kan neih bâk kan phuah belh thei a nih chuan a lawmawm a, mahse, a awlsam zawk, chiang zawk leh ngaia kan neih tawhte hi Mizo ṭawnga dah kher a ṭul berin a lang lo.

Kan thusawinaah te, kan ziakah te ṭawng dang kan lo hmang zeuh zeuh a nih pawhin inthlahrunna tur a awmin kei chuan ka hre lo a. Ama’rawhchu, kawi hnih khat leka kan ṭawnga kan neih ve ngei hmang loa ṭawng dang zeh tel reng hi a ngeiawm theihna lai a awm. Heti ang hi tih loh atan a ṭhain ka hria.

ZIAH ZAWM LEH ZAWM LOH

Ziah zawm tur leh zawm loh tur hi tun thlenga ka buaina a ni a. Mizo Grammer Society lehkhabu siam, ‘Mizo Ṭawng Ziah Dan Dik’ tih leh Mizo Language Committee-in an buatsaih, ‘Mizo Ṭawng Ziah Dan’ an tihte ràwn tur chu a awm teh meuh mai a, mahse, hriat tur a tam em avangin rilrua han vawn (by-heart) chu thil namailo tak a ni. Tlema kum lama upa tawh tan phei chuan rilrua thil vawn hi a lo harsa tawh a, kan thu ziah zawng zawng en chhuak leh dapa lehkhabu ráwn chunga ziah zawm leh zawm loh tur han zawn chhuahte a lo buaithlak tawh nen, rinthu deuh leh hriat dànin ka ziak ta fo mai. Heng lehkhabu pahnihte hi ráwn vek zel thei ila duhthusam a ni. 

- David M. Thangliana