Written by
- Pc Muankima

Thinlung sual kalh hawng leh ang che

Mizo Kristiante kan awm chhung zawnga dai thei tawh lo tur hla mawi leh ril “Ka hmaah lui ral khawmawi chu a awm” tih hla phuahtu hi Pi Zumi (a hming tak Chalthiangi) Saitual khau a ni a. Pu Laldorawtan Saitual tlang a ṭhut hma Darchhun a awp lai kum 1899 khan Darchhun hmunah a lo piang a. Pu Laldorawtan Saitual a kai hian rawn kai ve in, a thihni thlengin Saitual-ah hian a cheng a ni. A laiah hming ai hian a mize zawi leh zak zum mila an kohna Zumi tih chu pu hlenin, a vankai hmingah leh hriatrengna lung tial nan a hmang hlen ta a ni. A pa hi Rualphunga a ni a, a boral hma avangin a pami Upa Vawmkhawia (he thu ziaktu pu) hian a boral ni thlengin a enkawl a ni.

Pianpui unau Kawlchhawni a nei a, a nau hming phuah chhan hi han sawi tel hlek ila. Apa Rualphunga hi Myanmar (Kawl ram) ah vawikhat mah kal si loin kawlṭawng a hriain a lo be thei tlat mai a, chu mi chawi chuan Kawlchhawni hming hi an phuah ta a ni.

Pi Zumi hi Rualphung nen an innei a, rei pawh innei lovin Rualphunga hian a boral san leh ta mai a. Pi Zumi hian nau a lo pai hman a, a lung leng hnemtu atan fapa duhawm tak a hring ta a ni. A lunglen hnemtu a fapa duhawm tak chuan rei dam pui lovin a boral san leh si chu a khua a harin a lung a leng thei em em a,
ṭhian pawh kawm lo hian a zai riai riai ṭhin an ti. Ni khat chu a
ṭhiannu nen thingtuah an phur a, thing an fawm laiin “Ka hmaah luiral khawmawi chu a awm”, tih hla hi a phuah/a dawng ta a, a ṭhiannu thing fawma kal hrang chu auin a hla phuah/ dawn chu a sa ta a, a ṭhiannu ṭha ti lutuk chuan ngaihthlak mai duh tawk lovin a lam ta chiam a ni an ti.

He hla hian kar loah Zoram dung leh vang a dengchhuak a, miten ṭha an tiin an tui pui hle. Kan sap Missionary Pi Zaii pawhin ṭha a ti ngiang a ni ang, a lawmpui nan a hunlaia an ngaihsan em em kawrmawi tak 'arsi par' an tih mai leh thawmhnaw dang enge maw zat a pe a ni. Hla dang te pawh a phuah nualin an sawi a, hriat chian theih chinah chuan Mizo Kristian hla thar bu No 20 na “He khawvel hrehawm a ka len lai hian" tih hla bak chu chhinchhiah mumal a awm tawh lo.

A dam lai nun kawng hi a bumbohin a chhukchho em em mai a, mi pangai zan lo ang hiala ngaih theihin a
ṭawng tlem a, ṭhenrual pawh pawl loin mahnia awmin a zai veng veng ṭhin. A taksa bawrhsawmnain a tlakbuak zui a, a chauh tawh hle laiin a thlarau lam mit meng chuan thlen a nghahhlelh em em vanram chu hmuin “Ava mawi em a va han eng mawi em," tia ban vai chungin, a hmaa lui ral khawmawi thlen a nghahhlelh em em lam chu panin 1929 kum khan kum 30 mi niin min lo haw san ta a ni. A hriatrengna lungphun tlawm tak chu Pu PC Zoramsangliana MLA-in mawi tak leh chhuanawm takin a siam a, a lawmawm tak zet a ni.

A hla thu hi ṭawngkam tluangtlam leh hriat awl, sak nuam em em a ni a, fam ngaite hnemtu leh awi tleitu, thluk mawi leh sak nuam leh thlan hlawh tak a ni. A chang tawp berah “Aw van thlarau thianghlim lo leng ang che, Thinlung sual kalh hawng leh ang che; I rammawi ah min hruai ang che, Lawmna kin tawh lohna ah chuan” tia a chham chhuahah hian Zoram Kristian nuai sawm vel awmna, ram pum tuam chhuak harhna vawi 6 ngawt dawng tawhte hian zir tur kan nei em le? Kan thinlung chhungril ber, kan nun zawng zawng khalh kaltu, midang tuma len ve lohna, tuma luh theih lohna tura kan kalh hnan tlat hi Thlarau Thianghlim chenna atan hawng phal ila. Bethel naah thel fai tir ila, Kelkangah te khan kan fai tir ila, kan ram, kan khawtlang, kan veng chhung hi a va nuam dawn em.

Kan ram hruaitute’n Party ni lovin ram an hmangaih tawh ang a, corruption an hua ang a, an hnuaia sawrkar hnathawkte pawhin hriain corruption an ti ngam tawh lo ang. Development sumin a thawh tur dik tak a thawk ang a, kan ramin hma a sawn ngei tawh ang. Kohhran hruaituten a dintu Pathian ṭih chungin rawng an bawl ang a, miten kohhran an zah tawh ang. NGO hruaitute pawhin thinlung chanve ram tan, a chanve mahni tan tih chu an bansan tawh dawn avangin an thu leh hla chu ram hruaitute pawhin an zah tawh ang. Sual chu bo vek thei lo mahse a chep tawh dawn avangin sual vanga kan rumna tam tak hi a kiang ngei ang le. Hetiang taka thu leh hla pawimawh he hlaah hian a inphum tih hre lovin eng chen nge kan la sak liam dawn le?

- PC Muankima