Written by
Rindika Mizo

Chimral kan ni tho tho ang

Mizoramah rel a lo lut dawn... tih thu hriat rualin ‘chimral kan ni ngei dawn a nih chu!’ tia lo hlauthawng nghal ringawt mi tam tak kan awm. Ni e, chimral hi a hlauhawm a, hlauhna chang hre tur pawh kan ni reng a ni. Mahse, hlauhna chang hriat ringawt hi a tawk lo.

Thil buaithlak deuh chu eng nge kan hlauh ber tih pawh hriat loha hlauh neih hi a ni. Keini erawh chuan eng nge ni kan hlauh tih kan hria - chimral. Engtin nge kan inven ang, tih lam hi a pawimawh ta ber chu a ni ta.

Hnam tlem, chimral hlauhawm kan nih avangin ILP hmanga hung bik kan ni. Heti chung pawh hian chimral chu kan la hlau em em reng tho a! A chhan chu ILP pawh pawisá lova hnamdang kan kawih luh duah duah vang a ni pakhat. Keimahni dik loh bawk a ni. Heti reng chuan ILP hi hlip lo mah se chimral kan la ni tho tho ang. Engtin nge kan lo inven tak ang?

ILP emaw LP lo emaw, rel lo lut emaw lut lo emaw pawh nise heti renga kan khawsak chuan chimral kan ni tho tho ang! A chhan chu mahni hnam ṭawng aia hnamdang ṭawng ngaipawimawha ngaisang zawk kan ni miau alawm. Hnam ṭawng tel lo chuan eng hnam mah hi hnam a nihna angin a ding khawchhuak thei lo. Hnam chak tak nia langte pawh mahni hnam ṭawng humhalhna chang hre lo an nih chuan an ral tho tho!

A hre zawkte sawi dan chuan, Mizo ṭawng hi UNESCO chuan ṭawng ral hlauhawm tak zingah a tel, an ti. Hnam dang humhalhsak theih kan ni lo; a hmangtu keimahni bawk hi kan pawimawh. Keini berin kan humhalh loh miaute chuan a ral reng ang chu. Kan
ṭawng ber a ral tawh chuan ILP emaw LP lo emawin awmzia a nei tak tak tawh lo ang.

Engtin nge ṭawng chu a ral theih? Ni e, keini ang mimawl tan chuan chhut thiam harsa tak a ni. Mizo ṭawng aia hnamdang ṭawng kan hman nasat zawka, Mizo ṭawng dik pawh ngaipawimawh duh lova kan khawsak reng chuan a ral ngei ang tih erawh a rin thiam theih khawp mai.

Kum 10 lek liam ta chauh pawh kha han ngaihtuah kir ve mai mai teh, naupangte aṭanga tar thlenga sapṭawng kan thiam tawhzia hi. Kan changkan vangin sapṭawng thiam kan tam ta a ni mai lo va, intihchangkanna chi a ni hek lo; Zoṭawng thumal tam tak kan theihnghilh tel tlat!

Sapṭawng hmang tel lovin thu hlawm khat (sentences) pawh kan sawi thei ta meuh lo. Mizo ṭawng chauh chuan kan sawifiah thiam ta mang lo va, sapṭawng tlem tal a tel loh chuan fiah lo riauin kan hre deuh tlat nia mawle!

Mizo ṭawnga kan neih ve loh thumal erawh chu zeh tel loh theih a ni lo a ni maithei. Chuti ang ni lo, Zoṭawng pawha kan neih ve reng pawh hnamdang ṭawnga sawi kher duh zawk tlat, fiah zawka hre tlat kan pung ta ṭeuh mai. ‘Chu chu Mizo ṭawngin eng nge ni kha?’ tia sapṭawng thumal hre tam zawk, Vairengte pawh la pel si lo Zofa kan awm nual nia mawle!

Ṭawng hi a che renga, a danglam ve hret hret a, a pung ve ṭhin tih chu ka hria. Mahse, tuna kan ṭawng chet dan hi hnamdang ṭawnga kan ṭawng thlak hlek hlek a ni tlat mai. Hei hi chu ṭawng tihhosakna a ni thei lo. Zawimuanga
ṭawng tih thih dan ṭha tak a ni zawk.

Hnamdang ṭawng thiam hi a ṭha lo, ka ti a ni lo, kan thiam thei a nih phawt chuan thiam zel ang u, eizawn nan pawh a ṭangkai alawm. Mahse, mahni hnam
ṭawng theihnghilh phah nan leh hnualsuat phah nan kan hman dawn ai chuan, hnamdang ṭawng thiam loh ngam mai hi ṭha ka ti! Kan tawrh phah deuh a nih tak leh hnam tana kan tawrh venaah ngai ta mai ila.

Tunah hian Mizoram chhungah ngei, Mizo ṭawng subject zir lohna sikul a awm nual tawh a ni awm e! A zia lo ngawt mai. Kan ṭawng a ni thova, zir kher angai lo ve, kan ti deuh emawni dawn le. Kan zir ṭang ṭang chung pawhin kan hmang sual chamchi zawng a ni sia, zir lote phei chu an ngaihtuahawm awm mang e.

A sawia kan sawi (talking) chu sawi loh, ziakah chen kan tisual nasa a nia. Social media lama kan ziah duh dante hi ngaimawh tham chu a tling tawh. Social media mai mai a nia, kan ti leh ringawt
ṭhin. Chuti ngawt a ni lo a nia aw.

Mi tam zawk, a bikin ṭhalai zawng zawng deuhthawin nitina kan khawih tam ber a ni a, min ei nasa viau a nia. Social media-ah ṭawng dan dik lo leh ziak dan dik lova kan ziah fo a, kan chhiar reng na na na chuan a tak takah pawh kan tidik lo zengzung mai a ni. Lehkhabu chhuak hmasa leh tunhnaia lehkhabu chhuak
ṭhenkhat hi han chhiar pawlh chhin mah teh, i hmu thiam mai ang.

Zirtirtu ṭhenkhat sawi dan chuan, exam paper-ah pawh hawrawp ban (short cut)-a ziak ṭhin an awm ṭeuh mai! Heti reng a nih chuan, insiamṭhat theih loh hun, a nih ang anga pawm mai a ngaih hun a la thleng ngei ngei ang. Chutih hunah chuan Mizo hnam hi a hming chuan kan la awm a ni maithei, mah se kan Mizo tawh lo ang.

Mi ṭhenkhat chuan, eng nge kan sawi tih kan inhriat tawn theih chuan a tawk mai alawm, an ti leh ngawt ṭhin. Chuti ngawt chu a ni lo. Pawi a khawih thui teh mai a nia. Ṭawng nghet, tihdan phung mumal tak kan neih loh hun hun chu chimral kan nih hun a ni mai.

Mara-ho saw eng emaw tizawng tak chuan an fakawm asin aw - an hnampui pahnih thum an awmho tawh phawt chuan ṭawng dangin an biak theih tawh loh reng reng, an ti ṭhin. Kan nula ten an ngaihsan leh atchilh em em, Mizoramah pawh kan chah chhuah fo Korea-hote khi hnamdang ṭawngin an biak theih mang reng reng loh a nih kha! Hnam changkang apaiangin mahni hnam ṭawng hlutna chang an hria a, an humhalh ṭhin.

Keini chu kan rama sap pahnih khat lo zin biak theih kan duh vang mai mai ten sapṭawng kan zir a nia, avan tlawm thlak tak!

Hnamdang ṭawng chu hman dik loh palh kan hlauh em em laiin kan hnam
ṭawng erawh hman sual nawk nawk pawi kan ti lo a. Hnamdang ṭawng kan hman dik loh hlek chuan kan innuihsawh a, kan siam dik zung zung laiin, kan ṭawng ngei tihdik loh chu kan pawisa leh chuang lo va, kan en liam mai mai thei a. Kan va letlingin kan van linglet tak em!

Chutihrual chuan kan la tlai lo. Tun aṭanga kan insiamṭhat phawt chuan kan ṭawng hi a thi lo ang, chimral pawh kan ni hek lo ang, enganga tam pawh kan zingah hnamdang awm mah se. Tuna hian ṭawng duhtui tak tak leh vei tak tak pawh an awm ve nual a, a lawmawm. Mahse, heng mite lamah hian kan ṭan duh loh tlat chuan a la pawi khawp ang.

- Rindika Mizo

Hmun Thengthaw Rûn