Written by
Lalchhandama Colney

Vaihlo leh Mizote rilru

Vaihlo hi kan pipute pawh khan nasa takin an lo hmang ve tawh ṭhin tih an chanchin
aṭangin kan hria. Ram chang-kang zawkte pawh hian hmanlai chuan an uar ve hle. Vaihlo han tih hian a zuk chi (meizial), a hmuam chi (sahdah/ khaini) etc leh Mizoin tuibur kan tihte pawh hi a huam vek a ni. Tun hma chuan vaihlo hi khawvelin a ṭhatlohna a la hre ngai lova, tunah erawh mithiamten research an beihnaah a ṭhat lohzia chiang takin an hre chhuak ta. Ram hrang hrangah he thil chin ṭha lo tak mai hi tihbo tuma hma lak mek a ni a, keini India leh Mizoramah ngei pawh nasa taka hma la zel a ni.

Vaihlo hlauhawmzia han sawi dawn ta ila. No.1 ah chuan cancer natna min thlen theitu a ni. Cancer chu Aids tih lohah chuan natna khirhkhan ber pawl a ni. Kan vei tawh chuan a ṭha berah cheng nuaih tam tak sen a ngai a ni. Hriat chhuah har phei chuan chuti hlauh chu! Vaihlo khu leh a chi dangte hian kan taksa tana hlauhawm tak tak cancer thlentu ni kher lo pawh hi a pai tel ṭeuh a ni. Khuh benvawn kan tih mai mai te pawh hi buaithlak deuh a nia. Vaihlu vanga awm thei pumpui lawng te pawh hi pawi thei deuh a nia, kan lan dan (complexion) te pawh a tidanglam thei a, mi a ti thim chual thei a ni. Mithiamte sawi dan chuan meizial tlawn khat zel hian kan nunna 8.min. zelin a titawi thei a ni, an ti. A hmuam chi ho te pawh hian a hmuam ve ngai lote aiin 25% laiin an nunna a tawi thei zawk an ti bawk.

Mizote chu Kristian vek kan ni a, inkhawm ṭhin, Pathian thu pawh sawi ṭhin kan ni. Kan thlarau chan te pawh a sang thei hle a, Bible te pawh kan hre hle bawk. Sual kan do a, ṭhahnemngai takin kan ṭawngṭai ṭhin a, a chhan te pawh min chhang ṭhin ngei ang. Ringtu hmasate zingah phei kha chuan lengzem hla ringawt pawh an duh lo hle a, zu in te phei kha chu kohhranin an phuar hial ṭhin. A ni tak a, ringtute chu fel kawngah kan sang hle tur a ni. Pharisaite felna kha kan khum ve ngei ngei a ngai.

Pathian a thianghlim angin keini pawh thianghlim ve turin min phut a ni. Kan rawng-bawlnaah pawh a sawia sawi hi duhtawk mai loin nun pui a ṭha zawk ngei ang. Hnamdang te pawh hian engtin nge min hmuh ang aw, kan meizu lai, sahdah/ khaini, tuibur, hmuam lai te hi min hmu ngun si a, Kristiante tan chuan a tih chi nge tih chi loh aw...

Kan rilruah hian eng ang chiahin nge a lan ṭhin tih i thlirho dawn teh ang. Kan pi pute kha chuan an hnathawhnaah te an zu ṭhin a, thosi leh eng eng emaw rannung laka inven nan. Tin, tuibur pawh kha vangvat tih tlak nan te leh ṭhian kawm nan te an hmang ve bawk. Vaibel kha an hmang deuh ber a tunlai angin lehkhapuan an la nei ve lova, mipa tawh phawt chuan an zu deuh vek a ni. Hmeichhiain tuibur an zu ṭhin a, a bik takin tar lam deuhin an zu deuh vek a. Tun hnuah pawh hian mipa tawh phawt chuan meizial/ cigaret te kan zu deuh vek a; zu ve ngai lo chu naupang, pa lo, rual pawl vak lo te kan ti ṭhin. Hmeichhe ho pawh hian sahdah/ khaini an hmuam deuh vek bawk, hre ngai lo tan chuan compulsory a ni ang a, tih mai tur a ni. Eng pawhnise, Mizote zingah hian vaihlo hi a mikhual lo hle a, a
ṭhat lohzia hre reng mah ila kan rilru leh ngaihtuahnaah hian hnualsuatna tak tak a la awm hlei thei lo; kan la kawmngeih hle zel zawk a ni.

A percentage a chhutin Mizoram chu khawvela vaihlo hmang nasa ber ram kan ni. Chuvang chuan cancer natna vei leh thihpui pawh kan tam ber a, khawvel leh India ramah kan sang filawr hle. Vaihlo hnathawh dan hi vawi leh khata lang nghal phut chi a ni lova, zawimuangin kan taksaah bu a khuar a, a lo rei deuh hnuah chuan natna chi hrang hrang min thlen ta ṭhin a ni. Mizote hi hmanhmawh chi deuh kan ni a, a lan nghal mai loh chuan pawi tak tak mai turah kan ngai lo maithei a, mah se min suattu leh buaina tam tak min thlen ṭhintu a ni reng si.

Awle, vawiinah thuziak, campaign etc vaihlo ṭhat lohzia chungchang thu kan hmuin kan hre hlawm ṭhin ngei ang. Heng te hi kan ngaihtuah ngun a kan thinlung pheka kan ziah a hun ta hle mai.

Kan han sawi leh ta nual mai, he thil hi thil namai a ni lo a, nunna leh thihna hial khawih phak a ni. A ti tawh laklawh tan chuan sim mai a harsa hle a, ṭawngṭai leh tihtak zeta beih a ngai a ni. Mahni a kan tihlawhtling thei lo a nih chuan Civil Hospital-ah leh district hospital tinah te ṭanpuitu tur a thlawnin a pan theih reng a ni. Engpawh nise, Mizotena vaihlo kan hmuh dan hi thlak hret hret a, vaihlo hnualsuat zawnga moral reform kan neih a ṭul hle in ka hria.

- Lalchhandama Colney