Science leh Kristianna: A indo em?
He lehkhabu hi lehkhabu ro tling a ni. Lehkhabu ro tling kan tih hian chiang taka thil lo lang ṭhin a awm a, chu chu a ziaktu thil tum (objective) leh a thil thlir dan (worldview)-te a ni. Thuziak danglam tak a nihna leh Mizote’n kan suangtuah ngai loh leh kan rilrua kan hisâp ngai loh finna min lo chhawp chhuahsakna hian a Mizo hnam ang zawng tan pawh thil hlu leh ril a ni tih hai rual a ni lo. Mizote tan lehkhabu dangdai leh pawimawh, finna leh hriatna lama chang dang (paradigm)-a min hlang kai theitu tur a ni. A theih apiangin chhiar ila, a ṭha hle ang!
Science hi systematic discipline a ni a, chu chuan universe chungchang zirna chu testable hypothesis leh predictions angin hriatna a siam a, a buatsaih a ni ka'n ti thei bawk ang. Science hian hriatna rintlak min pek theih chhan nia lang chu, zir dan kalphung mumal tak hmanga theory belhchian dawl a pek theih vâng a ni. Chuvângin science background ṭha nei chuan ama thil tawn leh a thil hmuhte a enfiah a, heng kan ngaihdante hi logically coherent system-ah a thlun zawm a, chutah chuan a logical conclusion-te chu nature khawvela thil thleng ṭhenkhat nen a inmil em tih finfiah a tum a, chu chu observation leh experiment hmangin a finfiah ta ṭhin a ni.
Indo anga kan ngaih chhan
Khai le, 'Science leh Kristianna: A indo em?' tih lehkhabu Dr. Krista Roluahpuia ziakah chuan i han inkhar hnan dawn ta ila. A thu tlângban aṭangin a pui chho viau a, ‘Science history ziah dan leh Kristianna' bung 1-na kan chhiar chuan positivism ho thlirna tlang aṭanga science history ziak ṭhin a nih avangin felhlel a awm tih a hria a!
Chuvângin, hetiang hian a rawn kamthâwt nghe nghe a ni. ‘Philosophy chhungah hian positivism an tih hi a awm a. Positivism chuan tuna science leh mathemmatics discipline ang ngawr ngawr hian thil nihna a thlir a, chutiang chuan thil engkim mai hi hriatthiam a tum a ni. Thil zirchianna eng pawh: logic, mathematics leh science hmanga finfiah ang chi chauh hi a pawm a. Positivism chuan hmuh leh khawih theih loh thlarau lam thil sakhuanate a hnawl a; tin, metaphysics te, alchemy te, astrology te, natural magic te pawh hi positivism tarmit aṭang chuan belhchian dawl lo an ni vek a ni’ a rawn ti a. Heta bung 1-na kan chhiar hian science history ziak dan dik loin pawi a kawih thui theihzia leh science hmêlhmang hmuh khawloh laklawh pawh a awm theih dan a rawn tar lang a. Tin, logical positivism hi logical empiricism emaw, modern empiricism emaw tia hriat a ni bawk.
Bûng 1-naah bawk hian literature lama a mikhual lohzia chu phek 32-naah hian kan hmu thei a, 'Eng pawh ni se, science leh Kristianna inlaichinna awmze thuk zawk hre fiah turin, a history ziah dan leh history kan chhiar dan hi a pawimawh em em a. Science leh Kristianna chungchanga kan ngaihdan tam zawk hi science history kan hriatna aṭanga kan neih a ni' tiin a ziak a. Hetah hian philosophy lama a dai thûkzia a hmuh nghal theih a. Sawi tawh angin, history ziak dan leh chhiar dan a pawimawh a rawn tih ang khân, lehkha chhiar dan chi hnih a awmzia a rawn nemnghet chiang hle a. Nunin a mamawh tak a hmuh loh chuan kan rinna thlengin a nghawng thuizia te, a pawiziate hi he lehkhabu ziaktu hian a vàrpawh hle a. Chuvângin hemi bung aṭang hian science history kan hriat dan tam tak a rawn thlak danglam ta a ni.
Kristian leiṭhaah science
Bung 2-na, phek 35-naah hian 'Rinna bawk' a rawn tih hian mihring nun chhûngril ber zuk khawih che ṭhintu chu rinna a ni tih a chiang hle a. Hetiang hian a ziak nghe nghe a, 'Thil eng pawh hi ti dawn ila, kan thinlung chhunga thawh phawt (ignite) a ngai a. Science hmanga thil zir chianna (scientific investigation) pawh hi han kalpui tak tak dâwn chuan kan thinlungah awmze nei taka a thawh phawt a ngai a ni. Ka'n thinlunga awmze nei taka thawk tur chuan kan va zir chian tur laka kan rilru puthmang kha a pawimawh ta a ni' tia phek 35-naa 'rilru puthmang' a rawn sawi chhuahna chhan hi, mihring nun reng reng hi mi dang nun dan entawnna a ni deuh vek avangin fimkhur taka chêt lak a pawimawhzia a rawn kamkuuna pakhat niin a hriat. Greek finna chuan modern science a lo pian theih nana science ṭhan chhoh zelna a tihṭhuanawp dan te, science chu Pathian ropuizia a rawn tar langtu a nihzia a ziak uar hle a ni.
Greek fate leh Latin fate
Phek 67-naa ni ruk chhunga Pathian thilsiam chungchang leh Greco-Roman science ka chhiar hian eng emaw hian min khawih che tlat mai a. 'Greco-Roman science leh Kristiana chungchang hi chhiar nuam ka ti a. Lehkhabu ziaktu chu chhiartu pawh a nih tel miau avangin hemi chungchang phei hi chu ka chhiar rei khawp mai. Ka chhiar apianga ka rilru la deuhtu pakhat chu Hexaemeron chungchang hi a ni. Hexaemeron chu awlsam tea hrilhfiah dawn chuan, ni ruk chhunga Pathianin lei leh van (universe) engkim a siam dan sawi zauna leh sawi fiahna a ni' tiin hlawm khatna hi han la chhuak lawk ila.
Thil ni mai theiah hian thu dik hi a inphum reng tih he lai thu kan chhiar hian a hriat theih viau mai. Ngaihdan thar leh thlir dan tharte min neihtirin, nun chhungril hlimna phak tawk tê-in kan lo nei ve a, literature pawh a her danglam thei fu niin a rinawm e. Bung 3-naa a ziah tum ber nia lang chu, Kristian hmasate kha Greek mifing pui pui leh Latin (Rom-ho) fing em emte’n an chawi seilen a nih dan rawn ziah a ni. Chuvangin, finna leh thiamna haw tur chi leh do tur chi an loh dan a rawn finfiah chiang hle! Kohhran hruaitu leh enkawltu pawh Greek leh Latin mifing em emte an nihzia ngaihnawm takin a rawn ziak a. Juda-ho aia Greek leh Latin-ho aṭanga Kristiana inlet an tam fe zawk ziate pawh a rawn sawi tel a. Chuvangin, ‘Israel fate’ kan intih ang hian Greek fate, Latin fate i inti ve ang u a rawn ti a ni. Hei hian ngaihtuahna a tikal thui khawp mai.
Science hmasa pathumte
Bung 4-na, science hmasa pathumte kan chhiar thlen chuan bung 1-na lamah a let zeuh thu kan hmu nghal thei ang. Hemi thupui hmang hian Aristotelian science leh Neo-Platonic science te, mechanistic science te a rawn kamkeu nghal a. Modern science, tuna science lo hring chhuaktute science pathum hi an innghahna philosophy-te nen lam chiang takin a rawn ziak a. Kristian sakhua nena inzawm vek, Kristiante science a nihzia a hrilhfiah chiang hle. Aristotelian Science huang chhungah chuan Pathian kha logician angin an ngai a. Neo-Platonic Science huang chhungah chuan magician (dawithiam) angin an ngai thung. Mechanistic Science chhungah chuan mechanical engineer thiam tak angin Pathian kha an ngai a ni. Chutianga Pathian en chung chuan an chhehvela thil thleng leh awmte kha an zir chiang ṭhin a ni. Khuarel (nature) siamtu Pathian an rin tlat avangin khuarelah thil kalphung fel tak (natural law) Kristiante khan an beisei a, chumi avang chuan modern science a lo chhuak a ti a ni.
Science chhungah khaw nge Pathian a awm?
He lehkhabu hian science thiamna leh finna lo ṭhan chhoh dan, natural philosophy, theology leh science tarmit aṭangin a rawn zir chiang a ni ber a. Hemi avang hian science lo chhuah dan dik tak leh a chhunga harsatna awm neuh neuh pawh hriat fiah a tiawl khawp mai. Chu’ng zingah chuan science tihmasawntu, modern science tipiangtu Kristiante’n science chhung aṭanga Pathian an hloh tak dan a ni.
Pathianin thil a siam khan a siam tawp a, an awm dan tur a ruahman a, chutiang chuan khuarel hi a kal tawp a ni ti pawl an awm a rawn ti a. A awm dan tur ruahman dan chu mathematical law hmangin a ni an ti a. Mathematical law hmang chuan khuarel Pathian kutchhhuak chu an han zir tak tak a, a lo ropui em em mai si a. Khuarel Pathian siam ropuina leh makna avang chuan a siamtu an hre chang thei ta lo a ni. Chumi avang chuan thilsiam hmang veka engkim hrilhfiah tumna, materialism lamte a lo chhuak ta a, chu chuan Pathian awm rin lohna, atheism lamte a rawn hring chhuak ve leh ta zel a ni tiin ngaihnawm takin a ziak a ni.
Scientist ṭhenkhatin Pathianin lei leh van a siam khan a thilsiamah a tel ve zel a, a thlarau hmangin a chenchilh zel a ni ti an awm bawk a. Mahse, thilsiamah Pathian a tel ve anga va ngaihna khan thilsiam Pathian anga biak duhna (patheism) a hring tel ve leh ta tho a. Chumi avang chuan hemi ngaihdan pahnih – a thilsiamah a tel ve zel tih leh an awm dan tur a ruahman a, a inrawlh tawh lo tih kha a buaithlak ta ve ve a ni. Mahse, a ziaktu hian scientist ropui tak tak Descartes te, Newton te, Boyle te, Leibniz te, leh mi dangte’n he buaina hi chinfel an tum dan – science chhunga Pathian a tel ve zel dan an ngaihtuah chhuahte ngaihnawm takin a rawn ziak a ni.
Mathematics, Relativity leh Quantum
Dr. Krista Roluahpuia hian mathematics lo pian chhuah dan philosophy ngaihnawm takin bung 6-naah a lo ziak a. Dik lo thei lo anga mihringin kan ngaih ve ngawt dan bulṭhut (metaphysics) te, kan chawh dan kalhmang (epistemology) te a rawn thlur bing a. Mathematics chu subject dang ang thoa dik lo thei ve tho a nih dan a rawn ziak a ni. Mathematics chu kan mit, beng, hnar, vun leh lei anga hriatna atan kan hman ang hian hman tur niin a rawn ziak bawk a. Kan mitin Pathian lehkhabu kan chhiar a, a pàwlna kan dawng ṭhin ang hian mathematics hmangin Pathian thilsiam kan hre chiang thei a, a siamtu amah nena inpàwlna thianghlim kan nei thei a ti.
Relativity ziah nan hian bung khat tawp a hmang a. Hetah hian relativity hian a hmaa science kalphung a tihdanglamzia a rawn ziak a. A hma chuan thil rih zawng, inkar hlat zawng leh hunte hi a thlirtu azira danglam thei lo angin science chuan a ngai a; mahse, relativity aṭang chuan a lo ni miah si lo tih a rawn thlûr bing a ni. Relativity hian a tum ber chu physical law kan tihte hi a danglam ngai lo a, a ngai reng a ni tih finfiahna a ni tiin bung 6-na a khar a ni.
Quantum mechanics
Quantum mechanics a ziahna bung hi bung tawp ber a ni. Hemi bungah hian quantum science a danglam bikzia, a hmaa mite zawng zawng nen a inan lohzia a rawn sawi a. Modern science khan sakhuana te, metaphysics te, leh ethics te kha science aṭangin a theh chhuak a ni a rawn ti a. Mahse, quantum mechanics chhungah hian atom awm dan te, an nihna te, leh a dang tam tak engmah kan hriat chian theih loh avangin sakhuana, metaphysics leh ethics te, science chuan a lo mamawh ve ta a ni tiin ngaihnawm takin a rawn ziak a ni.
He lehkhabu han chhiar chuan hriatthiam awl tak ni miah si lo a ni a. Mahse, chîk taka chhiar chuan hriatna leh finna lamah thil thar hlir min fah a, a ngaihnawm tak zet. He lehkhabu hi Mizo Kristiante’n chhiar ṭheuh ila, kan rinna leh Pathian kan biakna kawngah min puih ngei ka ring.
Ziaktu: Dr. Krista Roluahpuia
- K. Vanlalneiha (author, Zobawm Nula leh Keimi)