Written by
- Mahmuaka Chhakchhuak

Khawdur hun kher nghak suh

Mihring siamṭhat nan khawdur a ngai ṭhin an tih mathlawn loin, mi tam tak tan hi chuan khua a dur phawt loh chuan insiamṭhat hi kan tum lo emaw tih mai tur a ni a, nimahsela, tunah chuan insiamṭhat nan khawdur hun kher nghak suh tih hi sawi kan han tum zawk a ni.

Vanduaina kan tawk a, emaw, beisei loh deuhin kan chungah vanduaina a lo thleng a, a pawi mang e tiin pumpelh theih loh angah kan ngai ṭhin a; a dikna chen chu lo awm tho mah se la, vanduaina tam takte hi chu kan pumpelh theih hi a awm ngei ang tih a rin theih. Chutihrualin, mi tam tak hi chuan harsatna leh vanduaina hi kan tawh phawt loh chuan kan harh tak tak thei dawn lo emaw tih turin hrilh hrilh pawha ring tikhawng tlat chi hi kan awm ve bawk a. Chungte tan chuan thu ṭha hi a luang ral mai mai a ni ber a, vawkpui hmaa tuikeplung paih an sawi ang chauh a nihna chen a awm.

India ram pumah zuk leh hmuam ti nasa ber kan ni tiin tunah hian sawi a ni a. A in zawnga sawiin in za zela 82.5 hian zuk leh hmuam kan ti a, a rapthlak hle mai. Zu leh hmuam chuan taksaah hriselna leh hmelṭhatna thlen ni se la hetiang taka kan lo uar pawh hi a ṭhatna mual mual a awm tur a nih laiin, zuk leh hmuam hian taksaah ṭhatna engmah a thlen lo. A thlen zawk chu natna hlauhawm (cancer)-te a ni zawk a, chu natna avang chuan mi tam takin nunna hlu tak an chan mek zel bawk. Cancer kan han nei a, dam duhin kan inenkawl a, sum leh pai tam tak kan seng leh a. Zuk leh hmuam tih kha cancer thlenna ngei ngei a ni erawh kan ti kher loin, zuk leh hmuamin taksaa a thlen chu cancer a ni miau bawk si avangin cancer thlen theihna kawng ber anga ngaih a ni.

America ramah chuan kum 1990 aṭang khan kum tinin 1%-in cancer vanga thihna hi an tlahniam a, kum 2015 – 2019 inkarah phei chuan a leta tlahniamin, kum tin 2% velin an tlahniam tawh. Hei hi an inven vang te, screening, hma taka diagnosis lak vang te, treatment leh cancer tel lohna khawvel din tuma an hmalakna kal zel a ni an ti. American Cancer Society (ACS)-in an tarlan danah chuan, cancer thlentu zinga 42% chu ven theih a nih thu leh, meizuk, thau chhe ngah lutuk, zu in, ei tur ṭha ei loh leh taksa sawizawi loh vanga thleng thei a nih thu an sawi. Hriselna kawnga hma an sawn zel theihna atan tum (objective) pawimawh tak tak an nei bawk a, chungte chu–cancer vanga thihna tihtlem, lung natna vanga thihna tihtlem, thisen sang leh zunthlum natna tihtlem, vaihlo hman tihtlem, kum tling loa naupai tihtlem, hrileng laka natna thleng thei (infection) tihtlem, naupang thau lutuk (childhood obesity) tihtlem leh rilru lam natna, a bik takin depression tihtlemte a ni.

Hriselna lam hi sawi tur tam tak a la awm nâin, heti chinah hian duh tâwk rih phawt ila. Khawdur hun nghah kher loha kan nun khawnawm zawkna tur thil dang sawi leh ila. Thing leh maute hian mihringte tan ṭhatna tam tak a thlen avangin hnam fing apiangin thing phun an uar. Khawvel lumna chawhrual a lo sang ta zel sawina atana global warming kan tih hi kan ramah ngei pawh kan buaina a ni chho ta. Khawvel hi a lum telh telh a ni ringawt lo a, mihringte avang hian khawvel hian boruak vawng daitu leh tithianghlimtu a neih tlem avangin a lum telh telh zawk a ni.

Kum zabi 20-na laihawl vel aṭanga khawvel lo lum zualna chhan nia sawi chu Greenhouse Effect a ni. Greenhouse avanga khawvel lum chhoh zelna chhan chu kan chenna khawvel hian ni aṭangin solar radiation (ni zung) kan dawng a, chu ni zung chuan kan chenna khawvel a lo thlen hnuin ṭhenkhat inkhawh let leh tur chu greenhouse gases (water vapour, carbon dioxide, methane leh nitrous oxide)-te chuan an lo dang ta a, tichuan, khawvel hi lum nuam tawk (10°C) velah a chantir ta a. Chuti ni lo sela chuan -25°C vel emaw a ni ang a, a vawt lutuk dawnin mihring chen theihna rual a ni lo ang.

Nimahsela, greenhouse gases kan tihte hi nasa taka a lo pung ta a, mamawh aia tam a lo awm takah chuan mihring tana hnawksak mai ni loin, chenna tlak loha khawvel siamtu hial a rawn ni ta zawk a. Thing leh mau kan tihchereu nasat lutuk avang pawh hian boruak ṭha lo hi a hma aia nasain a lo pun phah a. Khawl lam thil kan hman uar vang leh lungalhthei lam kan hman uar tak avangte hian kan boruak hi a bawlhhlawlh telh telh bawk a ni. Kum za hma lam nena khaihkhinin kan khawvel hi chawhrualin 1.4°C velin a hma aiin a lum a, hei hi keimahni mihringte’n khawl thil kan uar tak vang pawh a nih ngei a rinawm.

Kum tina kan rama thing leh mau kan tihchereu dan hi hre chiah lo mah ila, a tichereu lo zawng, a humhalh zawnga inzirtirna kan uar a ṭul hle mai a; thing leh mau hlutna kan hriat thar pawh a ṭul hle. Kum tina lo vahte kan ching ṭhinte pawh hi a thlakna neih a hun tawh a, kan ram chhungah hian thing leh mau awmna hmun ṭha pawh kan nei tlem sawt hle. Hetiang zela thing leh mau kan tihchereu zel chuan nakin lawkah kan ram hi thlaler hmunah kan la chhuah lo ang tih pawh sawi har tak a ni. Chuvangin, tunah ngei pawh hian kan tlai mah mah tawh niin a hriat zawk a. Pawl ang te, kohhran angte leh mimal tinte pawh hian humhalhna lamah theihtawp kan chhuah a ṭul tak zet. Thing leh mau mai bakah boruak tihthianghlimna atan air conditioner (AC) hman tlem zir pawh hi thil ṭul tak a ni. AC hman hian carbon dioxide (CO2), sulphur dioxide (SO2) leh nitrogen oxide (NO3) te chu boruakah a chhuahtir a, chu chuan boruak a tihbawlhhlawh avangin mihring tan a pawi em em a ni.

Hetiang hian point pahnih lek hmangin khawdur (harsatna leh vanduaina lo thlen) nghah chhuaha harh thar kher ngai loa kan lo hrisel zel theihna tur kan han sawi bak pawh hi thil dang tam tak sawi tur a la awm. Heti chinah pawh hian kan ṭangkaipui theih tur chu a awm tho bawk awm e.

- Mahmuaka Chhakchhuak