Written by
- S.L.Sailova

KELKANG A ALH ZEL

‘U.S.A.Today’ chanchin bu ni 12 May 2015 khan Pew Research Centre thuchhuah, Kristiante hi an pung nge an kiam tih an chhuina an rawn tichhuak a. He chanchin hi Washington Post leh Kristian chanchin bu ṭhenkhatahte an chhuah ve bawk.

Kum 7 kal ta khan Pew Research-ho hian an chhui tawh a. Tunah chuan America, USA ramah hian Kristian an la tam ber a, za zelah 70 an awm. Kum sarih kal ta kha chuan za zelah 78.4 Kristian an ni.

Pathian awm ringlote leh Pathian ringlote (agnostics) erawh chu a letin an pung a, Pathian awm ringlo 1.6 % aṭangin 3.1 % -in an chho. Agnostics 2.4 % aṭangin 4 %. Rin neivelo 12.1 % aṭangin 15.8 %. Sakhaw ngaihsaklohna hian a ram pum a khawih chungin, mihang tamna protestant kohhrante chu an tlem ve tial tial na a, an kiamna a nasa lo deuh. Midangte aiin an nghet zawk tihna a ni.

USA-ah zaa 86 chuan naupan lai aṭangin Kristian an ni an ti a. Mi 5 zela pakhatin tunah chuan Kristian sakhua kalsan tawhah an in sawi. Muslim leh Hindu an tam tial tial bawk. Muslim kum khatah singthum vel an pung a, Hindu pawh punlam an pan reng bawk.

Khawvela Kristian awm zat an chhiar hian tute nge Kristiana an pawm tih hi ngaihtuah chian a ngai. Evengelical Kristiante chuan Jehovah Witness-te hi Kristiana chhiar tel loh turah an ngai ṭhin a. Pawl dang ṭhen ṭhen pawh Kristiana chhiar loh turah an ngai. Chung zinga pakhat chu Mormon pawl hi a ni. Joel Osteen-a pawh he pawlah hian a tel loh pawhin a ṭanah an ngai a. “Kristaa kan unaute’ a ti a, Kristian an ni alawm a ti bawk.

He pawl hi Church of Jesus Christ of Latter-day Saints an ti bawk. A dintu chu Joseph Smith a ni a, he pawl thurin en hian Kristian anna an nei ve nual a. Mahse kawng hrang hrangah danglamna an nei ṭeuh mai. Entir nan chauh: Pathian chu mihring ve mai a ni tawh a, pa a nei a, Isua pawh mipa leh hmeichhe hrin a ni. Pathian hi a pa a ni. Pathian pawhin pa a nei ve a. Chanchin Ṭha (gospel) hi tihbovin a awm a, Joseph Smith hian a ziakchhuak (restore) leh a. Chuti ni lo se chuan chhandamna kawng a awm lovang an ti. (ref Mormon doctrine phek 670). Hei hi tawk sela: a dang a la tam viau.

Tunlai hian Muslim sakhua hi khaw­vela ṭhang chak ber tiin an sawi ṭhin a. Kan Kristian hruaitu ṭhenkhatte phei chu an zam lek lekin a lang. He thu kan en hma hian Joseph Smith leh Muslim sakhua dintu Mohammed-ate inanna tlem tar lang ila. An pahnih hian zawlnei ropui niin an insawi a, nupui an ngah ve ve bawk. Mohammed hian 14 vel a nei a, hmeichhe dang a mutpui ṭeuh bawk ṭhin. Joseph Smith hian nupui 40 a nei a, a nupui zinga naupang ber chu kum 14 a ni. Mohammed-a nupui naupang ber chu kum kua a ni a, nupa anga a mut pui hian ṭhan thi a la nei lo.

Muslim lehkhabu Qur’an sawi danin Muslim sakhua hi muslim tan chhuahsan phal a ni lova. Sakhaw dang zawm apiang chu thah tur an ni mai. A thattu tan vanram kalna a ni zawk.

PEW report dan chuan khawvela sakhaw tam dan chu hetiang hi a ni:

1. Kristian 31.5 %

2. Muslim 23.2 %

2. Hindus 15.0 %

4. Buddhist 7.1 %

5. Juda sakhua 0.2 %

6. Sakhaw dang 6.8 %

7. Pawl mumal neilo 16.3 %

8. Sakhaw chekhnawk 5.9 %

Muslim sakhua hi ṭhang chak ber a nih chuan a chhan ber chu chhuahsan duh tam takin an chhuahsan ngam lova. Tihluihna avanga ṭhang chak ber tih a hlawh thei ta a ni. Nabil Qureshi, pa thluak ṭha leh ngaihtuahna hmang mi, Muslim chhuahsana Kristian lo ni ta, Kristian a nih hnu pawhin Kristian Apologetics, Kristian rinna humhimtuteho zingah a awm a. USA-a Muslim kum tin singthum a belh leh hote zingah singhnih chu an inleh hmaa an sakhuaah an let leh a ti a. Singkhat kum khat chhunga belh ang a ni a ti. Chu chu China rama nikhata Kristian pung zat pawh a tluk lo. Sing tamin nitin an pung ṭhin a nih kha. Kristian sakhua hi chuti maia lehpelh chi a nih a rinawm lo.

Kum tinin Muslim maktaduai ruk Kristianah an inlet a, chung zinga maktaduai hnih chu Indonesia muslim an ni. Indonesia hi Muslim tamna ber ram a ni a, tunlai hian an sakhua chhuahsanin Kristianah an inlet nasa a. Penticostal Kristianah zaa 80 an inlet a, pawl dangah zaa 20. Hlimsang an tam tihna a nih chu. Indonesia sorkar an buai a, kum 20 velah chuan a tlem zawk kan ni mai dawn e an ti a, ṭan an la ve hle an ti.

Kum 1979 Iran rama Khomeini revolution kum khan Kristian zawng zawng deuhthaw an thatin a ṭhenin Iran an chhuahsan a. Kristian 500 vel chauh an chambang a. Tlanbo thei tawhlo an nih hmel. Tunah khuan a rukin mi muthilh tawh hnua mimal ina inkhawmna, house church ringawt pawh sang chuang a awm leh tawh. Maktaduai chuang Kristian an awm leh tawh. An huaisen tlang em em mai lehnghal a. (‘Captive in Iraq’ bu hi chhiar chi tak a ni.) ‘Open Doors’ ho rin dan chuan kum tin zaa 19 in an pung a, nuai 7 Kristian an awm tawha rin a ni. Khawvela Kohhran pun chak berna an ti. Persian ṭawnga New Bible an neih thar an lawm nghe nghe. Mosolman sorkarin deng hlumin that ṭhin mah se Iran, Iraq, Aigupta ramah te, Pakistan ramah te, Syria ramahte Malaysia ramah te, Kristian an pung zel nia.

Muslim chhuahsana Kristian rawn vuante hi an nghet bik riauvin a hriat a. An sakhua chhuahsan phalloh a nih bakah chhungte pawhin tuithlar ngei ngei an ni ṭhin a. An inleh hmain Pathian an zawng nasa bik ngei ngei ṭhin. Qur’an-in Isua hi nula thianghlim hrin a ni tih a pawm ve a, Zawlnei a ni an ti ve a. Muslim inlette hian zaa 80 vel chuan mumang emaw, inlarna eng emaw an hmu ṭhin chawk a. Hei vang pawh hi a ni ang, an chiang riau bik niin a lang.

Muslim sakhua aṭang lo pawhin midang an rawn tleh lut hum hum tho. China Kristian chu tunhmain Buddhist an ni ang a. China rama Kristiante chuan Middle East-a muslim ramah missionary sangkhat thawn an tum. South America ram, Brazil, Africa ram te, India rama Orissa, Karnataka, Madhya Pradesh, Arunachal Pradesh leh U.P. aṭangte pawhin Kristian an pung zel. Chu bakah 1948 kuma Israel an independent khan Kristian chu kut zungṭang leh ke zungṭangin an chhiar theih ang. Tunah chuan an pung nasa ve hle a, kum 2012 khan 1,58,000 an ni a, tunah 1,61,000 an tling tawh.

Mi ṭhahnemngaiten kan Mizo Kris­tianna hi a suak deuh a ni ang an ti ṭhin. A dik leh dik loh chu thudang: tunah Kelkang aṭangin harhna a rawn chhuak leh ta a. A chhe zawnga sawi an awm ngei ang. Mahse a ṭhatna a tam mai. Pathian Thlarau a nunna grammer thar a rawn ziak ngawt pawh hi thil lawmawm a tling. Chu bakah ṭawng lovin chetin inngaihtlawmna thuthlung a rawn tilang bawk a. Mihring zawng zawng maiin kan thlarau nuna kan buaina leh kan chaklohna ber chu kan chapo lutuk hi a ni. Mi chapo apiangin midang chapo hi kan hre thei a. Chapona hian min ti thinchhia a, inhnialna a thlen ṭhin bawk. C.S.Lewis chuan mi chapo, inngaitlawm anga lan a tum lai hi a chapo ber lai a ni a ti hial a ni.

Kelkangah chuan chapona ṭhatlohzia, inngaihtlawmna thuthlungin a rawn hailang ta a ni. Mi ṭawngkam aṭanga kan lo hriat danin, Kohhran liante pawhin sum lama ṭanpui an chak thu an hrilh tawh a. Mi ṭhenkhat chuan mi an kal tam avangin thawhlawm pawh hi khawn turin an rawn a. Mahse an duh lo - Pathian a zahawm em, an ti a ni awm e. A dangdai tlat. Mifingte a timualpho thei dawnin a lang. Sorkarin eng eng emaw a tawktarh pawh hi a barh luih a ngai hial ang.

Zam tur kan lo ni lo e. Khawiah pawh ni chhuahna ‘piangah, Isua Lalin ro a rel dawn. Thlathar det ban hma loh hi chuan, khawvelah a ram a zau ang, tiin kan zai ṭhin a ni lawm ni?