Written by
CS. Vanlalthara

Chimral kan hlau tak tak em?

Hmanah Lallula'n Thlanrawn pawiho a rawt chiam tawh a, Thlado ho an rawt chiam tawh bawk. Mary Winchester pa, James Winchester leh Col. Stewart an thah te thleng khan mizote thinlunga thil lian tak awm chu chimral hlauhna a ni kan ti thei awm asin.

Independent kan sual a, Buana hma kherh an sawi ang deuhin hmuh a hmain chhak lam Burma leh thlanglam Chakma te thleng thlengin kan kap a. 'A hrehawm em mai' tiin inremna kan siam a, Inner Line Permit-in kan la inhung bing ta ṭalh bawk a. Chimral hi kan lo hlau vet vet viau a ni.

Chimral kan hlau thin...

Thlanrawn pawihovin Lallula khua Zopuia chhiah an khawn ṭhin kha a ninawm khawp ang. Tukhum lama hrum zial ngoh chunga pawi pa intivei taka Zopui khawlaia a vei thur thur a vawkpa lian deuh a kap lir leh tawp laite kha han mitthla chhin teh. Lal tan chuan sawi loh, nunau tan tak khan a buaithlak lehzual khawp ang. Thlanrawn pawiho an bum chhuak te te a, zankhat thilthuah a za tel tehmeuh mai an han that mang barh ta mai a. Rapthlak tak tur a ni, kha inthahna rapthlak tak Zopui Massacre kha eng vanga lo piang chhuak nge? A lang a pauah chuan chhiah khawn thuhla mai niin a lang a, mahse, ram humhalh tumna, pawiho nekral leh chimral hlauhna thinlung aṭanga lo piang a ni. Zopui khaw Lal, Lallula leh a sangawizawnpuite khan chimral leh nekral an hlau a, a nekraltu tur te chu an thiam dan hmangin an rawt ta mai a ni.

Alexandrapur-a Bengkhuaia rammut chhan kha kuthlei leh nunrawn thil mai mai ni lovin an ram chhung, pasalṭhaten nunchan an zirna hmun, an nun tikalhkimtu ramngawte ticheutu-a an ngaihte an nekna, 'Kan ramah hian tihtur in nei lo, haw leh rawh u' an tihna a ni. Chimral, nekral duh lohna thinlung paukhauh aṭanga rawn chhuak a ni.

Ram a buai a, Chin phaizawl hauha hnam sipaite rammut chhan kha Zofate ram zauh tumna, a theih ang anga ram valh an tumna thinlung a ni, a theuneu lo; Bangladesh raltlan, chakma ho an 'dah
ṭhat' zeuh zeuh nachhan pawh chu tho chu a ni. Inremna siama ILP an phut kher chhan pawh chu thinlung aṭanga chhuak tho chu a ni. Chimral, nek ral kha an lo hlau viau mai a, chutianga awm ai chuan chhepchher nei ṭha zawk, mihring tam zawk pawh thi leh thau pawlhin an lo hmachhawn ṭhin.

Tunah hian...

Aizawlah mihring an bit tlur a, a hriate sawi danin ram hmasawnna tur sum zaa 80 vel lai Aizawlah a luang lut a, sum awmna pan khawm ṭhin mihring kan nih miau avangin Aizawl kan pan khawm ruih ruih a, Aizawlah kan changkel mu tam rui a. In sak ngaihna pawh awm tawh lo hial khawpa mawiin rem leh rem lovin, dan leh dan lo pawh thlu zovin kan invalh hram hram a. Dan ang leh dan ang lova lut hnam dang nen kan inpawlh ta nuai mai. Sawrkar Office pawimawh zawng zawng awmkhawmna a nih avangin Thingtlang lam aṭanga dawrtute nen phei chuan bit tak kan ni.

Chutihlai chuan khawtlang lam, phai kinah ram ṭha, la chen phul loh, 'Chhura rual..' kan tih ang maia tha ramngaw a la inzar pharh dei duai a, Chhak lam pang leh chhim lam pangah pawh chuti tho. Chungahte chuan chhaklam unaute leh Bangladesh aṭanga lo chhote chuan 'ILP ka ek' tiin an rawn palzut a, an rawn lut hmiah hmiah a. Ram ṭha lai laiah an invalh keng kung a, Chungte chuan an vela Mizo awmte chu eng huah mah an ngai lova, hnam leilung fa tih vel biahthu mai maite chu ui ek pu tlukah pawh an hmu lo.

Long term policy aia hauhsak thut tum kan nihzia hre chiangin kan hluihlawn, kan rangkachak thing leh maute chu an tawlh thla duai duai mai a ni. Chungte chu hmu reng siin kan Policy maker te hian inthlan vawi khat emin min nawh thuh a. 'Sem Policy' bak auhpui tur nei lo mai ni lo, nei ngam lovin ram mipuite work culture an sawisa vel mek chu a nih hi. Heng zawng zawng hi chimralna hmahruai, ralthuama do let chi ni si lo, thluak leh a tak rama chetna hmanga beihlet chi a ni. A bei lettu NGO leh Pressure group kan neihte hian duhthu an sam lo ta deuh em? An tha tichaktu tur Sawrkar lek phei chuan henghoin kan ram an chen bua mek zel hi an ke-a vangvat kai tlukah pawh an ngai lo niin a lang thei em? Chimral hi kan hlau tawh chiam lo niin a lang a. Chimral theih loh khawpa ngelnghet erawh kan la ni lo nasa mai si.

Chimral hi kan hlau tur a ni em?

Hlauh loh tur ti ngawt ila, Hlau lo thei dinhmuna ding kan ni em? Kan moral, kan eizawnna leh kan sakhua thleng hian chimral theih loh khawpin kan insawhnghet tawh em? Kum za nufa em pawh a ral hmaa kan sakhaw pangngai aṭanga khawthlang lam sakhua kan inlet puk theihna thinlung
aṭang khan mize themlem, hniak tam lam um ngawt chi Zofate hi Bengali tlimpui karah kan khaw chhuak zo chiah ang em? Kawlho fin kan chelh chiah ang em? Chakma leh Bruho fin kherek el tur hian kan phakhar thiam ve kher ang em? Pathian pakhat ringtu inti theuh theuhin rin dan kan neih hran nasatzia ngaihtuah hian Hinduism leh Buddhism rinna karah seilian ila, Lalpa zawnchhuah ram nia kan inhriatna hi kum 100 pawh kan thlen pui zo leh ngut ang em?

Myanmar ram khi zalenin vaiho laka kan kulhbing sang ILP hi thiah ni ta se, kan eizawnna hian Kawl mi taima leh remhria te bakah sum mena meng, an ṭhiante mitah duli awm ta se, kher chhuah duh khawp thinlung pu Bengali Maruari ho lakah te hian min hum zo ang em? Intohdelh lohna bak intodelhna la nei lo mizote hian chimral kan hlau lo ti ngawt thei kan ni lo.

Hlauh a ṭul...

Chimral hi kan hlauh a ṭul takmeuh a, a thu chauha 'Chimral hlau' nih hi; min chimral theitu, kan vela hnam chekhnawk, ram leh in leh lo mumal pawh nei lova khuangruang vaha vak mai maite tingampatu lek a ni a. Chanchinṭha tluka kan ngaih Family Planning-in a thlen phak lohna hmun, a pai theih ek ek chhung nau pai ringawt maite hian hmun chengker leh kal peih leh kal chakawma kan siam theih lohna leh duh lohna hmun aṭang hian min rawn chim dawn. 'Mizoram chu Aizawl a ni a, Aizawl chu Mizoram a ni' tia uangthuang ṭawngkama kan hman hi a tak tak a thlen vaih chuan kan nasa lo nasa viau ang.

Burma kawngpui a insial tlang thaw-thang a, Indo-Bangla Border Trade a kal mek lai ringawt pawhin a tihngampat mihringte hian a tak ram a thlen tak tak hunah chuan ruahmanna felfai nei lo Zoram hian kan kal dan kan la thlak lova, kan awm dan a la ngai reng a nih chuan, 'Mizoramah chuan Mizo an awm ve zeuh zeuh' kan la ti ang tih hi a hlauhawm khawp mai. Lirnghing hnuhnung ber ang vela na kha minute 5 vel han nghing sela, hmuh tlak awm lo khawpa sawp tur Aizawlte hi Mosolman leh Hindu kulmutho tuallenna a ni thuai ang tih hi hlauhawm tak a ni.

Pute u...

Thil awlsamna zawnga awlsam in zawn lutukna hian he ram hi a tikhaw lo zo ṭep tawh a. In intheih siakna avanga Fairel bel ruak lek leka awmte vei ang tiat pawha he ram in vei lohna rah hi kan ram hian a seng mek. Thawkrim turin min zirtir a, thawhrimin kawngro a sut theih nan hma in la leh si lo, tumruh turin min zirtir a, tumruhna siam tur Policy in zam leh ngam lawi si lo. 'Taima apiang an ding chhuak' inti a, ih maw.... kawla ni chhuak chhiara lo ṭin 3 hmun neia khaw chhunga awm hman mang lo khawpa ram riak, thi leh thau pawlh takmeuha hnathawk taima hi an tam lutuk. Mahse, an taimakin a hrin chhuah chu sawhthing rate tihtlawm, balhhla ṭawih, lakhuithei ṭawih, serthlum tam etc te a ni. Chutihlai chuan zah ahnekin chawimawina leh ropuina in beisei ang in hmuh loh lahin 'Ka thin a rim e, ka lungawi lo e' in la ti ta dah a! Kan peng thui dawn tlat..

Hralh leh theih loh tur lakhuithei chinna atana pawisa sem leh ringawt lo hian lakhuithei pum khat Rs. 5 tala hralh theih turin hma la rawh u, pawisa sem chu sawi loh, lakhuihthei chi pawh sem a ngai lovang. Mahni inngaihtuah chawp pawha in tluk loh khawpa taimakna vanga hausa tur hi an tam lutuk a, chungte chuan hnam dangten an chenbua mek ramngaw te hi an bawh ang a, chawimawina dawhsan aṭanga in sawi ber 'ram leh hnam humhalh' hi vote zawn nan insawi tlawr vak a ṭul tawh lovang.

Aizawla Office pawimawh leh thil pawimawh dah leh ngawt lo deuh te, traffic jam tihreh nana mi eizawnna hun tihtlem sak ngawt lo deuhte hian chimralna hi a do theih asin. Directorate ṭhenkhatte hi District capital dangah te dah chhuak ula, mihring leh sum kan insem zai ang a, min dotute tan zuamawmin kan lan loh phah ngei bawk ang. USA khawpui Washington DC a nih laiin New York a lar zaw mah ang te, kan hnaivaiah Assam khawpui Dispur a nih laia Guwahati a lar zawk daih ang deuha decentralization policy in practice thiam deuh a ngai tawh hle a ni lo maw? Engemaw hleka Saiha aṭanga Aizawl pan vang vang a ngai tawh lo tur ringawt pawh sum renchemna ṭha tak a ni ang. A ṭha viau lawng maw?

- CS. Vanlalthara