Written by
- Dr. Zawmsanga Sailo

Eng nge a intihhlum chhan?

He thupui hi mahni intihhlum venna lama hma lo la ve ka nih avanga zawhna tam tak ka lo dawn ṭhin ang dawngtu, mahni intihlumten an kalsan tak chhung te, hawihai leh a ngaihna hre loa an awm laia he zawhna chhan hleih theih si loh vawi tam tak dawng ṭhintute hi ka lainat ngawt mai. Lusun mekte chuan an tuarna em em a, rilru mumal pawh an put loh laia intihlumtu inthah chhan hriat tuma lo zawh ve sek hi bengvarna bengngawng leh hawihhawm lo ber a ni.

A hrim hrim thuah lo hria pawh nise chhanna sawi nuam pakhat mah a awm lo tawp ang a; chubakah, intihlumte inthah chhan hriat mai theih chu tlemte chauh a ni. Heng zawt zawttute hian kan hriat chak em em avanga zawt pawh hi kan nih hmel chiah lo a, kan bengverh zawng hrisel lo kan puang chhuak mai a ni lek zawk foin a lang. Chhanna ṭha tak pawh hmu ila eng atan vak kan ti a ni lo a, hre ve lote hnena intihre deuha sawi atan kan ti a nih duh lek hmel. Chhanna hriat avanga belchiang leh chhui chiang duh chu kan ni reng reng lo a ni.

Chutiang mai mai a nih si chuan engahnge a tuartu chhungkaw tana chhan harsa leh hrehawm tak chu kan zawh chamchi mai ni le? Dik tak chuan heng tuartu tam ber hi chuan an thinlungah ‘Engnge a chhan?’ tih zawhna hi vawi tam tak, zan pawh muhil thei lo khawpin an inzawt ru reng ṭhin asin. Chutihlaia zawhna chhan theih loh dawn fo mai chu a mangan thlak ṭhin ngawt ang. Khawhar chhungte thlamuan tum hian lungngaihna leh ṭahnaah kan hnuklut daih thei. Ṭhenkhatte phei hi chu kan hmel hmuhte hi an hreh phah hial zawk ta ve ang. He laia sawi lan tel ka duh chu Mizote hian kan tana ṭangkai leh hlawkpui lem loh tur buaipui a, hriat leh sawi ve chiam kan ching hi bansan a pawimawh tih hi a ni.

Tunlaia mahni inthat tam ber hi chu rilru lam damlohna (depression) vei an ni a, ṭhenkhat chu he natna langchhuak khawpa lo tuar tawhte an ni a, chung chu an chhungte pawhin an hriatsak thei. Ṭhenkhat erawh chu an chhungte pawhin an la hriatthiam sak mai loh, mahse; an mizia han zirchian a he natna lo kawlru reng si te an ni. Chung mite intihhlum chungchangah phei chuan an chhungte an bangbo thei em em a ni. Zawh awm loh zawtte hian chhanna kan beisei ang kan hmuh lohte hian kan rinthu tal kan la seprawtui ṭhin. Heng kan rin dan thuthang vel hi khawimaw lai lai aṭangin khawhar chhungten an lo hre leh a, na leh hrehawm ti ngawih ngawihin kan awm nawntir leh ṭhin a ni.

Vawikhat chu nula pakhat intihhlum chungchangah nu pakhat chuan, “Eng nge a intihhlum chhan?” tiin min zawtsek mai a, he ti hian ka chhang bungnghut mai. “Natna na tak, chu natna na ber mai, amah pawhin a hriatthiam theih reng reng loh, chu ngei chuan tawrh zawh hlawl loh khawpin a ti na a, a nghawngah tak mai inthluntirin, a tlin ta ngang lova, a lo thi ta mai a ni” tiin. Ka chhan dan chu mak a tih hmel hle mai a, a haw lek lekin ka hria. Ni e… mi vantlangte hi chuan nulat tlangval inngaihzawnna inkar boruak ṭhat loh vang te, nupa inkar ṭha loh vang te, inhauhna a thinrim vang te, bawrhsawm lutuk vang te, leiba ngah lutuk vang te, chhungkaw boruak ṭhat loh vangte hi ni turah kan ngai tlangpui reng a ni. Mahse, tunlai hunah chuan heng avanga intihhlumna te hi chu thleng tlem tak a ni zawk tlat a ni. Chuvangin, mi tam tak chu kan bo hle ṭhin tih a hriat theih.

Mite an intihhlum chhan, atthlak deuh deuha kan zawh tawh loha, hriatthiam mai na kan neih ve theihna tur chuan rilru damlohna (depression) bul rawn inṭan dan te, a rawn lanchhuah dan te leh mi a thunun theih dan te kan hmelhriat a ṭul tulh tulh dawn a ni. Tunah chuan kan sawi hman lo ang a, hrethiam tura bengvar chhuah erawh kan tih makmawh a kan ngaih a ṭha hle ang. Nu leh pa tam takin an fate thih chhan an la sawi thiam lo leh an la hmelhriat thiam lo hian tawrhna na lehzual an thlen phah ṭhin. Tin, vangtlang pawhin hriat­thiam lohna avanga kan bangbonate tibo tura ṭan kan lak a pawimawh. Mimal, chhungkua leh khawtlang ang te pawha he lam zirna kawnga vantlang taka kan intihhmuh a hun.

Depression (rilru natna) kan tih mai hian India rama michengte ngei pawh hi tlang hrileng (epidemic) ang maiin min nuai vel tawh a, mi tam tak dinhmun chuan a chhiatpui hle dawn a ni. Chutihrual chuan Mizoram Christian ram kan tihah ngei pawh runtu tihbaiawm tak angin kan hmachhawn mek a, Pathian engkim ti thei angchhunga awm intite meuh pawh kan him zo lo fo ta mai. Piangthar intite leh thlarau mi fe fete pawh kan talbuai ta laih laih mai a nih hi. Ṭawngṭai damthei kan tihte leh evangelist-hote pawh an hlawhchham hnem khawp mai. He natna hi chhungkaw tam tak chuan zak chungin kan rumpui meka, thup zawh rual a ni lo, mi engemaw zatin an lo boral phah tawh nghe nghe a ni.

He natna avang hian mi tam tak chu an la intihlum fo turah ngaih a ni a, a huphurhawm hle. Chung huna engnge a intihhlum chhan? tih zawhna atthlak tak thaibo tur chuan depression chungchang hi kan zirchian a pawimawh tak zet tawh a ni.