Mizo inkoh dan

- Chhuanliana, BVT

Makpa leh a pizawn/ puzawn inkoh dan tur awm ngai loa hria niawm tak, tu tu emaw te mai pawh ni lo MUP thleng thlengin koh dan tur an ngaihtuah tlai khawhnu hi mak tih loh theih pawh niin ka hre lo.

Pi leh pu aṭangin ziak loh dan hi kan lo nei tawh a. Ṭhenkhat tan chuan 'ziakin kan lo nei lo emaw ni' te kan ti ta hi he hlawm mai! Chhung khat inkoh dan hi ziakin kan nei lo tih hi a dik. Fa-in a nu leh pa chu ka nu, ka pa a ti ang, a pa farnu chu ka ni tiin a ko ang a, a ni chuan a nuṭa pa fa chu a vah a ni ang tih hi ziak loh dan awmsa thlap a ni. Chuti ang bawkin, ṭawng hrang (dialect) nei chuan ziak loh dan bawk inkoh dan chu an nei thlap ta ve ang. A! Gorkhali hote pawh hian, Kanchi, Kanchha, Saili, Saila tia an inkoh dan hi ziaka an neih pawh ka ring bik lo e!

In laichin dan hming te te hi kan nei fir fer a. Nu & pa leh fa, unau karah pawh hmeichhia chu an inlaizawn a, an unau mipa te chu an nuṭa a. Mipa lam hi chuan kan unau mipa thote hi kan 'sirzawn' te tal ni ve awm, kan in unau tawp a, hmeichhia kan farnu an nih hrim chuan kan unau mipate kha farpa tal tih ve awm ti rawh u. A Aw hre hawt lo hian an lo ziak hmaih em ni ang!

Tlangval chuan nula kan rimin duh zawng/ ngaihzawng te kan han nei a, nupuia neih tumin nula nu & pa te chu va bia a. A rem takah chuan kan innei ta ṭhin a nih hi. A rem takah chuan man leh mual kan inhlan a, hei pawh hi phuahchawp a tam ta lutuk. Hmeichhe man awmzia pawh hre loin ṭhutphah te hi man emaw ti, lungkuna zâwng zat kan awm tawh niawm tak a ni. Heng hnam nunphung leh nih dan te hi a ni lawm ni culture kan tih sek chu. Ziak loh dan hi hnam tinin kan nei ṭen ṭun ta ve ang. Chung zingah chuan tlangval nupui nei thar leh a nupuia pa te inkar pawh chu a lo zim a, an fanu-a pasal chu an makpa a ni ta a. Tin, makpa chuan a nupuia nu leh pa chu a pizawn leh puzawn tih a ni ta a nih hi. Mizo ziak loh danin nupui chu mipa lamin a leiin kan nei a (an lal fanu Chhingi zathum an chhiar e). Chuvangin, chu a nupui chu a pasal nu & pa fa an ni ve leh ta a ni. A pasala nu leh pa pawh 'ka nu, ka pa' tiin a koh a ngai a (hmeichhe kamtlawm deuh chuan an ko ngam ta ṭhin lo a, an koh ngam tak loh avanga sum chhuah pawh sawi tur ting chuan pakhat chu ka hria). Mipa lamin nupui kan va neih hi sum senga lei an nih miau avangin ngheh pawh an nghet bik a ni. A pasal te in leh lo te kha 'kan in, kan lo' a va tih tur a nih avangin a ti ngei reng a ni.

Pasal leh a pizawn leh puzawn inlaichin dan ve thung aw - An inneih hnu khan a nupui, pasal lama a luh thuk ang khan a thuk ve lo. An makpa a ni, an fa a ni ve lo, an lei ve hek lo. Chu - an makpa chuan a nupuiin a va lawina ina a ngampat ang leh a pasalte in leh lo te anga a va neih ang khan makpa chuan a pizawn leh puzawnte in leh lo te chu engang kawng mahin a va nei ve pha lo. An fapa a ni lo a, an makpa a ni. Kha an makpa khan a ṭhiante hruaiin a pizawn/ puzawn te inah lenpui ta sela, ama thuin 'thingpui ka lum ang che u' tak ngial pawh a ti ngam lo. A nupui erawh chuan a va lawina ina leng te chu a thuin thingpui a lum thei a ni - chu fa-mo leh a makpa inan lohzia chu a lan mai chu.

Ka moin ka ṭhiante a ma thua thingpui lum nachang a hriat loh chuan mo bengvar lo nih a hlawh. Makpain a pizawn/ puzawn te inah ama thuin thingpui chhuang sela makpa zaktheilo a ni mai. Chu - an inthlauhzia chu. Kar hla ka tih hi inlaichinna hnai zawk nei turin makpain a pizawn leh puzawn te ka nu, ka pa a va tih avanga hnai ta a ni lo. Inleichinna hi chu a mihringa thu a ni mai. In kohna in a tihnai lo. Tam tak sawi anga makpa in a pizawn/ puzawn te ka nu/ ka pa a tih vanga inhnai tur a nih hrim chuan enga ti nge makpa hming hi thlak tur rawtna chhete pawh a awm loh? Nu, pa tih hian inlaichinna a tihnai a nih hrim chuan ni leh vah te pawh hi nu leh pa tiin thlak ve te pawh rawt ta che u. Inkohna avanga inlaichinna hi hnaia hla a ni lo, inkoh dan hi mizoin pi pu chena kan neih dan kha a ni mai.

A thuhrimah, pizawn/ puzawn - chu - pi aṭanga a zawn, pu aṭanga a zawn tih hriat sa a nih chu. Ka pu hi ka pu tia koh tur tih ziakin a awm lo tih ang mai mai a, makpa leh a puzawn/ pizawn inkar koh dan hi kan sawi harsa chawp niin a lang. Chu - pi ah a zawng a, pu-ah a zawng tih chu sawi hranpa ngai loin kan sawi rik nghal mai chu! Sawi ngai loah kan sawi buai chawp mai mai a ni. Ni (aunt) hian a nuṭa fa chu vah ti loin fa tih ve mai hi makpain a pizawn a nu tia koh a awm ai chuan a awm daih zawk. Inlaichinna leh chhung leh khata insiam hnaihna hi inkoh danin chuti takin a hril lo, kan awm dan vang a ni zawk.

Ni e, ka pizawn/ puzawn te hi 'ka pi, ka pu' tih ngei ngei tur tia dan teh bur chu a awm lo. An inhmelhriat dana thuin inko mai sela chu chuan an inchhung leh khatna kha a tihnai berin ka hria. Zep nak emaw, kei ngei pawh hian ka pizawn/ puzawn te chu u tiin an thih thleng khan ka ko. A chhan chu kan kawt liam maia khawsa kum 20 dawn U Rokung, U Mawi tia ka lo koh tawh, 1956 a a fanu ka neih tak avanga pi/ pu thar leh thut mai kha ka chekin a ngam loh mai bakah kan inhnaihna ṭhin kha hla du-in ka hre tlat a ni; in ko ngai lo chu ni sela ka pi/ ka pu mahna. Hei hi chu mi mal chungchang ni maiin ka hria. Unau te pawh a nau zawkin u loa hminga ko te pawh kan kah nuk hi.

Chuvangin, makpa chuan a pizawn leh a puzawn chu a pi/ pu tur a ni tih hi tuan leh manga ziak loh thu awmsa a ni nachungin, makpa chuan a duh thu in lo ko ta mai mai se tih hi hre thiam mai ila. Kan culture thlak tum ang hrima kan sawi kan sawi mai hi kan MUP te zawk hian chu kan culture chu hauh tlat zawk se tih hian ka'n titawp ang e.