Zûnlêng ngaih chu khawtlaina

Zûn tih leh zûnlêng tiin kan sawi pawlh ang a, a remchan bikna laiah zûnzâm kan ti bawk ang.

Mi tam ber chuan hmeichhia leh mipa inthlakhlelhna leh inngaih lunglênna chauh hi zûn tia kan hriat ber chu a ni mai thei e. Thil chîk mite chuan engkim mai hian zûn an nei vek an lo ti ṭhin. Kan rualûte’n khawtlâng lunglên an lo tih pawh, ngaih bik nei lova lunglênna, hun liam tawh leh chhehvel zûnlênga uai hi a ni ber a. Kan nu leh pate pawh kha Sunday zûnahte pawh an lo uai ṭhin. Thawhṭanni hi chuan an zawi a, phûr taka hna thawh harsa an lo tih phah deuh ṭhin a ni awm e.

Tin, kût zûnahte an uai a. Chapchar Kût an hman tawh phei kha chuan kût zûnah uaiin an kham thei lo va, an lo hâl hun tawh em em lam pawh hawi hlei thei lovin rei tak tak an hmang ṭhin. An kût lo nghaktu, an lo hâl hun lutuk tawh pawh chu, ‘Kûtpui kan ûr, chappui rawh lovin a ṭul ngai lo ve,’ tiin hlatein an han vaukhân ngawt ṭhin a nih kha. Hei pawh zûnlêng ngaih khawtlaina tho a ni ang.

Eng kawngah pawh zûnlêng buaipui lutuk hi chu hna ṭhulhna leh hna zâi lohna chi khat tak chu a ni ve rêng rêngin a lang. Nula leh tlangval inkârah pawh zûnlêng la na chi chuan hna an zâi thei tak tak ngai lo. Hna ṭhulh ṭhak khawpa zûnlênga uai chi pawh an lo awm tawh ṭhin a. Tv. Lalzova (fam) phei chuan a zûnlêng ngaih chu fam a lo chan phah hial an tih kha maw le! Hetah hian sawi kan tum ber chu, zûnlêng lak nat vak chîn hi thil ṭul lo tak a ni, tih hi a ni. Thih phah hial nana hman phei chu thil lothlawn tak a ni a, tih fo chi pawh niin a lang lo.

Sakhaw chhehvêlah pawh hian a lo inawih lunglên chawp theih viau a ni ang; sâwn thianghlimte pawh a lo awm phah hial tawh ṭhin a ni awm e. Chutiang zûnzâm chuan a changtute chu, zaman hmâwng hrui angin a phuar vêl ṭhin avangin, a hun thua zirtirtu ni tawh âwmte pawh hnute tuia châwm ngaiin a lo awmtir fo tawh ṭhin a. Rev. Thansiama'n, "Mi thawlêng zingah zûnlêng a zual," a lo ti pawh hi a dik thui hle awm e. Kei ngei pawhin inkhawmpui zûna uai vânga inkhawmpui ṭiak tûka di sah sâwt lohzia ka hre ve tawh.

Tîsa lamah pawh nula/tlangval ṭhenkhat, an bialte’n an han ṭhen dêk dêk a, dam pawh thlahlel hleithei lo va, mi pakhat zûna uai khawtlai ta vak mai ṭhinte hi chu a thawlêng hna deuh chu a ni. Eng vâng pawhin nula tlangval inngaizawngte hi inṭhen a ṭul thei a. Tu zûn emaw ngaih vanga mahni intihchhiat emaw, an chunga rilru chhe put zui emaw pawh hi a ṭul hauh lo. Rilru siam sauh sauh a, "Nge ni mai mai vei chuh... Tu nge ka nih? Ka pa fa ka ni ngai lawm ni? Ani zûna uai fual mai mai tur em ka nih? Het sala...” tia insang khauha inseh ruh sauh sauh tur a ni zawk ang. "I zûn lêng ngâi kei zawng Parte, ka tlei thei lo," tih ang vêlte hi, a ti tâwk vel chu awm reng mah se, tunlai angah hi zawng hetiang mi ni chunga mi ropui nih erawh a har telh telh dawn a, thil lothlawn tak a ni tawh zawk.

Mihring zûn ni lo, thil dang zûna uai chìn pawh hi thil khawtlaithlâk tak chu a ni tho mai. Awmhmun sawn hleka hmunhma hlui leh a zûnzâma uai te, thla êng zûna uai vak mai te, chhehvel thil phe hlek zûna uai zui mai zel a, hna ṭhulh titih mai zelte pawh hian hlawhtlinna neih tur ang min neih phak lohtir zel thei. Kan thlen chin chinah taima leh chhel taka eng pawh hmachhawn theih zel hi mi puitlingte awm dan tur chu a ni zel ang. Saphovin an hmang ṭhin tih vanga chawlhkar tawp (weekend) zûna uaia phawhawr tum viau ngawt zel te, Thawhṭanni a nih vanga zawi tum tlat te, thâwm danglam leh thil phe hlek eng emawa helhhawlh titih zel te, zin dawn vanga hna lo ṭhulh lâwk mai zel te, zinna lam zûna uai a, haw hnu pawha tui taka hna thawh bawrh bawrh nghal theih mai loh zawng zawngte hi hna thawh tam tur ang min thawhtir thei lotu an ni a; thil lothlawn tak an ni.

Hnam upa leh ram changkang zawkah chuan zûnlêng hi an buaipui lo deuh a. Thil ṭula an zin turte hi an sam em em a, briefcase an khai nawlh a, an zin nghal mai a. An thlen rualin an tih tur an ti nghal miah miah a. An haw pawhin in an thlen rualin, zinna lam zûna uai khawtlai lovin an hna kal lai an chhunzawm leh nghal bawrh bawrh mai. Hna an thawh tam phah bik em em ṭhin. Khasi bâbû pisa kai nghah an sawi ṭhin, "Zing dar 10 velah a lo thleng a, muangchangin thingpui an in leh tê tê a, kuai (kuhva) an siam a, sahdah an nuai a, an hmuam leh tê tê a, a bun ngheh meuh chu chhun dar 12 a hnîm ruai zel," an tih ṭhin ang chu an ni ve lo a nih chu.

Ram changkang zawk, a darkar bia hlawh inpêkna ang chi phei hi chuan hetiang zûnlênga uai khawtlai hi a ngaithei lo lehzual ngei ang. Thatchhia apiangin kan hna thawh lai, khawi ilo nihsan lawk leh thil dang tihsan lawk a ṭul pawh hian a sehsâm kan tirei a, kan hna a zâi loh phah zel a. Kan chaw ei a zâi ang bawk hian kan hna pawh tihzâi theih zir a ṭul hle tawh a nih hi.

Heng thil hrang hrang kan sawi kual duah chhan chu, Mizote hi khawpui leh thingtlângah pawh, tunlaiah chuan kan khawsak dan te, kan eizawn dan te, kan hmanrua te, kan ei leh in dan (habit)-te a lo danglam chho ve zel a. Ṭûl apui kan ngah tawh a, kan hun hi tangka a nih vek tawh avangin hun hi kan hman daihzai thiam a ṭul tawh em em a ni, tih ka rilruah a awm a; ka’n sep kual vel duah a ni e.

Tunlai khawvel, internet/digital khawvelah phei hi chuan hun hi a chuha kan chuh a ṭul tawh takmeuh a. Chuvangin, zûnlêng ngaih chîn bânsan a, hna thawh dan phung (work culture) thar neih a ṭul tawh. Ei hmuh nan leh mamawhna danga kan chhawrbâwk tur leh mi dangte ṭanpuina kawnga ṭangkai pawh ni hlei lova hun khawhral zâwnga tun hma ang a, "Tirawh, i lêng ang hmiang," tia thên khawtlai mai mai hman kan ni tawh bik lo. Tum mumal tak neia hna thawk thei tura rilru tihsakhat a ṭul tawh hle a nih hi. Thlawhhma ṭhing ṭhapa ngaihzâwng nei a, "Kei mi iângin a di a ṭhen em ni?" tih hnêp hnêp hman pawh a ni tawh lo a nih hi.

Khawvel hnam tam takte hi keini Mizote angin an inlêm diai diai lêm lo va; a hunah chuan an nupui pasal tur tâwk hi zawng an tawng mai zel tho. Inngaihzawn hrep hnua inneih (love marriage) ai chuan, a huna a ṭha tura hriatte nena chuktuah chawpa inneih (arranged marriage) chawrh maite hi a fuh duh zawkte an la ti ta deuh deuh a nia.

A enga pawh chu ni se, tu tân pawha innghahna tlâk nungchang leh dinhmun siam ṭhinte hian kawppui tur an hmu ṭha zawk fo reng a. Kan pi leh pute’n, ‘To leh to loh kâr chu, hmel a ni lo, âwma thu a ni zâwk,’ an tih ṭhin hun a tawp tawh a. Nulahovin, ‘Hmelah mam mam a awm lo,’ tia sum nei nei an bawh ngawt ṭhin lah kha a fuh tak tak bawk si lo. Kan changkangin kan lo fing deuh deuh a, thawhrimna leh dik taka sum lak luh hlutzia kan hre telh telh a; tunah chuan, ‘Mihring sum hlu chu taihmâk a ni,’ tih hunah kan lo thleng ta mek a nih hi.

Eng pawh mai hian zûnzâm hi a nei vek mai a. Engti zawng maha zûnzâm ngaihna neih miah loh lah a tuihulthlak lutuk deuh thei a, lâk nat lutuk lah thil lothlawn bawk. Zûnzâm ngaih dan tâwk thiam zir a ṭul a nih hi. Tunlai khawvel, hmasawnnaa intlansiak buan buanna angah hi zawng, eng zûnlêngah mah hian uai fual khawtlai mai mai hman a ni ta lo ve.

- P.C. Hmangaihzauva