Written by
Zonunsanga

Mi retheite lamṭang Pathian

“Pathian hian retheite ṭan rânin ro a lo rêl ṭhin a ni. Keini takngial pawhin kan fate chu a berh berh kan khawngaih ṭhin.”

- Rev Dr. Zairema

Retheihna hi thingtlang aiin khawpuiah tuar a har zawk emaw a tih theih ang. Khawpuiah chuan khawsak phung hrim hrim a lo sang a, a tuar ber chu mi retheite an ni. Kan khawtlang nunah rethei leh hausa inthliarna a awm lo tia rilru thianghlim tak kan put mek lai hian chhiatni ṭhatnia kan dinhmun thlir chuan “eng chena thui nge kan kal zel theih ang?” tih hi zawhna lian tak a ni.

Retheihna hi sual vang a ni ngawt bik lo: Retheihna chhan hrang hrang a awm thei ang. Chhungkaw kal rem fuh tawk loh vang te, taksa leh rilru lama rual ban tawk loh vang te, lehkhathiam loh vang te, awmna hmunin a zir loh vang te, politics dik loin min chin chauh vang te pawh a ni thei. Israel fate pawh sik leh sa ṭhat loh vanga buh leh thlaia hlawhchham te, ran rual thi te (II Lal 8:1-7; Neh 5:3); inrûn leh inbeih thut te; ram inchhuhsak te (Is 5:8); chhiah rip lutuk leh inrawih luih te (Jer 22:13-17); pung awma pawisa inpûktîr avanga retheih te (Neh 5:1-6) an ni hlawm.

Economist thiam pui puiten retheihna chhan an sawi zinga langsar ṭhin chu thatchhiatna, dawngdahna te a ni ṭhin. Mizo te hi hnam thatchhia kan ni em tih chungchangah chuan inhnial theih tak a ni ang a. Taima tak tak an awm laiin thatchhe tak tak kan awm ve bawk a. Ram danga hnathawka chhuakten an sawi lansarh
ṭhin chu, “kan ramah hetiang hian hna thawk ila, kan dingchhuak ve tho vang” tih hi a ni. Ram changkang zawkah chuan darkar 10 aṭanga darkar 16 thleng thleng hnathawkte pawh zuk awm a!

Ram rorelna kalphung fel lo avanga retheihna: Pathian thu aṭanga thlirin ram roreltute hi Pathian ruat an ni a (Rom 13:1). An rorel dan zawng zawng erawh Pathian duh dan a ni bik lo tih pawh kan hmu. Roreltu dik lote chu Pathianin a paihthla ṭhin tih pawh kan hria. Pathian thu thiam Gerhard Von Rad chuan, “Khawvel lalten an ramchhunga an lim an dah hian an ropuina a entir a, chutiang chiah chuan Pathian hian mihringte hi ama anpuia khawvela a dahte kan ni” a ti a. Intilal leh ropuina chauh ngaihtuah lo va mawhphurhna nei tura khawvela a dahte kan ni a. Mi retheite chhanchhuak turin Pathianin lalte leh thiltitheite a ruat a ni.

Rorelna dik chuan retheite an din-chhuahna tur a thlir a. Chumi hre rân chuan thutlukna a siam ṭhin. Ei tur nei lo, thlachham, riltam tam tak an awm lai leh retheihnain thla a zar mek lai hian sai ngho khum dup nuam tak aṭanga khawngaih hi a tawk lo. Hei leh chen kan kal ta a. Retheite khai chhuahna tura hmachhawp kan duan (programme/ policy) hi a rintlak takzet em tih hi ngaihtuah ngun a ṭul tawh hle. Retheite chawi chhuahna tur programme kan tih nasat ang hûin a rah hmuh a har hle a, chhungrilah hian ngêt a awm em ni tih ngaihtuah vang vang tur a awm. Rethei zawkte chawi chhuah tumnaah hian a retheite aia a fawng vuantuten kan hausakpui ṭhin anga lang te hi siam ṭhat dan a awm ang em?

Mi retheite lam hawi fo Pathian!: Israel fate kha retheite hnena a pung uma pawisa pûk a khapsak a. Ram chawlh der kumah retheite chuan ram hawng an ei thei a (Lev 25). Sawma pakhat an pekkhawm pawh retheite hnena sem bawk tûr a ni a (Deut 14:28-29). Buh to zawn phalsak an ni bawk (Deut 14:21). Jubilee kumah phei chuan retheiten hamṭhatna hrang hrang an dawng nasa hle bawk a ni (Lev 25). Mosia dânah pawh a bik taka ngaihhnathiam an ni (Lev 5:7, 11; 19:9-15).

Pathianin heng Dân leh thupek a pekte hi a nei zawkte tan thu lawmawm hliah hliah a ni hauh lo. Mi hausate tan pawh, “em em a!” tih tur a ni hial mai thei. Amaherawhchu, Pathian hian mi rethei rah beh tuarte lam a hawi lui tlat a. Mi retheite retheihna chhan chu eng pawh ni se thlauhthlak harsa a ti a, mi hausate neihsa hmang pawhin an pum tihpuar a duh emawni tih tura ro a rel duh tlat hi a mak tih loh rual a ni lo. Rev Zairema’n, “Keini takngial pawhin kan fate chu a berh berh kan khawngaih ṭhin.” (Thukhawchang mi pekte hi p 57) a tih hi a dik ngawt ang. Chutih rualin mi rethei chapote erawh a hua. Rethei tê pawh ni se a chapo ve theih em em a. Retheihna chapopui te pawh awm theih a ni. Chutiang mite chu Pathian hian an lam a hawi hauh si lo.

Mi hausate a ensan chu a ni bik hauh si lo: Joba chungchanga fiah taka kan hmuh chu Pathian hian mi hausate pawh amah tihtute chu mal a sawm ṭhin tih hi a ni ang. Mi hausate chu midangte tan malsawmna ni turin an kut hnathawh a titluang ṭhin. Bible hun hmasa lamah hausakna chu Pathian malsawmna anga ngaih a ni a (Sam 1:3). Lal Isua zirtîrna êng aṭanga thlir pawhin a dik a ni. Hausakna hi Isuan a pawng sawichhiat ngai lo va, mi retheite tanpuitu ni turin a duh em em zawk a, pachhiate hnenah eitur pe turin a duh ṭhin (Mt 19:21). Amah ngei pawh chhiahkhawntu hausa tak Zakaia inah hial a thlen kha (Lk 19).

Kan ramah mi hausa tak tak an tam ta hle a, hei hi mi rethei zawkte tan pawh thlamuanthlak tak a ni a, an zar kan zo nasa ṭhin hle. Mi hausate zingah Pathian ngaihsak leh mi retheite khawngaiha tanpui ṭhin tam tak an awm. Kan hriat ve hma hauh hian nasa takin chung mite chu midang tanpui kawngah an lo che hmasa leh nge nge ṭhin. Heng mite hi malsawm tlak an ni a, an hnathawh pawh Pathianin mal a sawm zel ang. Mi hausa, an thil neih kawmpui tlat te erawh rethei takin khawvel an la chhuahsan ang tih hi khawvel chanchin (history) ah a dikna kan hmu ṭhin bawk.

Mi retheiten rualrem an rah theihna tur policy hi ennawn a ṭul: Chinese thufing chuan, “give a man a fish and you feed him for a day; teach a man to fish and you feed him for a lifetime” a ti a. A sawi tum (ideology) chu - ‘Sangha man sa inpek aiin nghakuai chiah dan zirtir a ṭha zawk’ a tihna tluk a ni ang. Sangha man sa pek chuan a ei zo mai ang a, nghakuai hmanga sangha man dan zirtir erawh chuan a ei duh hun apiangin sangha a man tawh mai dawn a ni. Hei hi a dik hle.

Kan rama retheihna tihtlem a nih theihnana sawrkarin min khaichhuah a tum dan hi nghakuai inpek aia sangha man sa inpek zawk zel a ni em tih theih turin sum sem leh a thlawna inpek kan tawktarh lian a. Mi rethei zawkten nghakuai hmanga mamawh lakkhawm tumna (aim) a awm thei lo. Thawhrim hmasak hi chawlhna nuam a ni tih inzirtir aiin thawkrim hauh lo va chawlh der der theih dan âtthlak tak hmangin vote kan zawng a. Kan retheih a zual zel a ni hi. He policy chhe tak, kan ram leh hnam tana hmelma hi politician ten tihtawp dan ngaihtuah tawh sela a duhawm hle mai.

Ruahman lawkna ṭha neih a ṭul: Ramin hma a sawn a, rahbi thar a rah hian lehlamah retheihna a pung ve ṭhin. 7th Pay Commission rawtna anga kan kal hunah phei chuan mi retheite tan ei leh bar a harsa leh sawt dawn a ni. Thil man a to chho leh nghal ang a. Sa man thlengin a nghawng chho leh nghal ang. Chumi hre chung chuan sawrkarin a hma lamin retheite khaichhuahna tur duang lawk sela; inhlawhfakna man (rate) te, sa leh thlai man te, nitin khawsak phunga kan mamawh hrang hrangte a hlutna aṭangin a man (rate) siam lawk sela a duhawm hle. 6th Pay Commission kan hman ṭantirh laia bazara ṭhuten thlai leh thil thar dang an duh zat zat an chhiar ang mai kha a thlen tawh lohnan ruahmanna fel fai tak neih lawk a
ṭha hle a. A enzuitu (monitor) tur atan pawh rintlak tak inruat a dik bawsk ang.

Inhlawhfakna hi a darkar bi-a thliah theih ni se. Chu chuan a hrin nghal tur chu zingkarah emaw tlaiah emaw pawh zirlai inhlawh chawpa zirte tan kawng a su hawng nghal ang a. Hun hlutzia leh khawhral mai mai uihawmzia kan inzirtir nghal a ni bawk ang. Nileng lenga inhlawh hman lote pawhin darkar hnih khat chhung lek inhlawhna a awm phawt chuan hnathawh tur kan zawng ruai tawh mai dawn a ni. Mi nuaih sawm aia tam awmnaah hian retheihna umbo a harsa a nih pawhin a titlem turin thluak nuaih sawm aia tam nei kan awm tih hria ila; “engtin nge ni ang?” tih hi ngaihtuahho a ṭul tak zet ta a nih hi.

- Zonunsanga