Politics leh ṭhalaite
Tun hma leh tun thlenga Mizo mipuite’n kan buaipui leh kan ngaihven ber chu politics hi a ni ti ila kan sawi sual awm lo e. Kum 1972-a Mizoramin zalenna a sual chhuah hnuah Mizoramin harsatna hrang hrang a tawk a, ramin hma a sawn theih nan leh ram a lo intodelh zawk theih nan hmalakna hrang hrangte neih a ni.
Tunlai kan ram dinhmun thlirin hmasawnna tur tam tak a la awm tih a lang chiang em em a, hemi kawngah hian political party hrang hrang pawhin theihtawp an chhuah bawk a. Politics chungchang kan hriatna hmasa ber nia lang chu chhungkuaah hian a ni. Chhungkua hi engkim kan inzirtirna hmasa ber (first institution) a ni a, naupangin school an rah hma aṭang tawhin chhungkua aṭang hian thil tam tak an zir chhuak a. Chutiang bawkin a tam zawkin politics chungchang kan hmelhriatna hmasa pawl chu chhungkua a ni. Chhungkua azirin politics kan hmelhriat chhoh dan pawh a dang zel a, hemi avang hian a tam zawkah chuan political party awn lam neih pawh a awlsam em em a. Chhungkuaah chuan TV leh newspaper khat vek hman a ni a, hemi avang hian politics mai ni loin thil hrang hrangah thlir dan thu hmun a neihtir ṭhin a, sakhaw khat vuana engkim sawihona a nih avangin society-a an thlir dan pawh a thuhmun viau ṭhin.
Educational institution (zirna in) hi a pawimawh em em bawk a; hemi aṭang hian naupangin thil hrang hrangah thlir dan dang an nei chho a, zau zawkin thil an thlir tawh a, ngaihdan pawh a rawn dang chho tan ṭhin. An upat hnu thlengin hei hian nghawng lian tak a nei a, chuvangin sikul aṭanga inzirtirna ṭha tak neih hi a ṭulin a pawimawh em em a ni. Zirna piah lamah debate, quiz leh thil sawihona hunte sikulah neih ṭhin a ni a, hei hian ṭhalaiten politics chungchanga an ngaihdan siam kawngah nasa takin a pui ṭhin bawk.
Tin, ṭhianhoa titinaahte pawh politics chungchanga an vei zawng te, ramin hma a sawn theihna tura an ngaihdante pawh an sawiho ṭhin a. Hei hian ṭhalaiteah thlir dan dang a neihtir ṭhin a. Kan chawr chhuahna azir leh kan chhehvela awmte hian kan rilru sukthlek hi nasa takin a tidanglam thei a. Chuvangin, nuapan tet aṭanga chhungkua aṭanga inzirtir dan hi a pawimawh em em. Chhungkaw inzirtirna phei hi chu ṭhanhnan a awl em avangin politics chungchang bikah phei chuan fimkhur tak leh naupangte rilru a dik lo zawnga hruai kawi lo tura uluk taka inhrilh a, inzirtir a ṭul.
Social media hian inbiakpawhna lamah nasa takin hmasawnna a thlen a, inbiakpawhnate tiawlsamin, Mizoram chhung mai ni lo, khawvel pum huapa thil thlengte pawh kan hriat theih phah a. Social media hian ṭhalaite mai ni loin naupang te te aṭanga upa ber thlengin min chiah hneh tawh em em a, a ṭhatna tam tak sawi tur a awm rualin, ṭhat lohna tam tak sawi tur a awm bawk. Ṭhalaite zingah social media platform hrang hrang–WhatsApp, YouTube, Facebook leh Instagram te hi a lar zual em em a, a tam zawk chuan an hmang vek bawk awm e. Zirna lam thlenga hlawkpui sawi tur an awm rualin, a ṭha lo zawnga hmang leh chhiatpui tate pawh sawi tur an awm a ni.
Khawvel thiamna sang chho zelah hian social media hmang hi an pung zel a, chutiang bawkin kan ram Mizoramah ngei pawh hian ni tinin kan pung ve zel bawk a. Social media kaltlang hian ram danga thil thlengte kan awm hmunah nuamsa takin kan lo thlir ve thei zel tawh a, chu mai bakah chuan, kan ni tin nunphung pawh a tiawlsam em em a. Amaherawhchu, mi tam takin an ṭhatpui leh an ṭangkaipui hi mi dang tan chuan chhiatna thlentu pawh a ni ve thei bawk. Social media tel lo chuan kan awm thei tawh meuh lo ti ila kan sawi sual lo vang, kan ni tin nunah a bet tel tlat tawh a ni. Social media platform hrang hrang aṭangte hian kan rama thil thlengte awlsam takin kan hriat phah thei a, kawng hrang hrangah ṭhalaite rilru sukthlek pawh a tidanglam nasa em em a ni.
Politics huang chhungah pawh social media hian pawimawhna tam tak a nei a, mipuite pawhin an ṭangkaipui a. Politics mai ni lo, thil hrang hrang an hriat duh leh pawimawh tak tak lak nan an hmang bawk. Hemi a nih rual hian social media kaltlang hian Mizorama political party hrang hrangte chanchin, a ṭha lo zawnga sawina hmuh tur pawh a awm fur a, an ṭhatna sawina tam tak hmuh tur awm tho mah se, party hrang hrang sawichhiatna hmuh tur awmte hian a bik takin ṭhalaite rilru sukthlek a tidanglam nasa em em a, an vote thlak thlengin a nghawng thei a ni. Tin, thu belhchian dawl lo tam tak pawh hmuh tur a awm a, buaina lian zawk pawh a thlen hial thei. Ṭhalai tam zawkte’n social media hi politics chungchanga kan information hmuhna tam zawk a nih avangin thu belhchian dawl lo han thehdarh maite hi a awlsam a, thlirtute tana a dik lo zawnga rilru la thei thil thehdarhte hi tih loh a ṭha hle a ni.
Mipui zalenna ram kan nih angin social media kaltlang hian politics chungchangah kan ngaihmawh zawng te, kan ram tana hmasawnna thlen thei thilte pawh tarlana sawihote a ni ṭhin a. Hei hian a bikin ṭhalaite tan kan ram siamṭhatna kawnga an vei zawngte sawi chhuah nan hmun pawimawh tak a luah a, ṭhalai tam tak ram hmangaihna avanga rawn au chhuakte pawh an awm zel a. Social media kaltlang hian vote thlak pawimawhziate pawh tarlan a ni ṭhin a, mipui dikna leh chanvo inhrilhhriatna kawngah pawh pawimawhna lian tak a nei a, mipuite’n politics chungchang chiang lehzuala an hriatna kawngah pawh a pui nasa hle.
Chuvangin, social media hi a ṭha zawnga hman a nih chuan mimal mai ni loin ram pawhin hma a sawn pui thei dawn a; a hman dan kan thiam a, kum naupang zawkte pawh a hman dan tawk kan inzirtir a ṭul hle. Mi dangte pawisawi thei zawng leh mi dang tina thei zawng ni loa mimal, khawtlang leh ram pawhin hma a sawn theih nan a hmang tura inzirtir a ṭul hle a ni.
Heng kan tarlan bakah hian political party-te hian ṭhalaite’n politics an hmelhriat dan kawngah hmun pawimawh tak a luah a. Party inrelbawl dan leh an hmalakna hrang hrangte hian mipuite’n political party an hmuh dan a thlak kual ṭhin. MLA inthlan dawna party hrang hrangte’n ramin hma a sawn theihna tura mipuite hnena an thutiamte hi mipuite chuan hre rengin an vote ta ṭhin a. Amaherawhchu, ram hruaitute’n an tih tur an tih leh si lohte hian mipuite rilruah nghawng a nei nasa tawh ṭhin a, chu chuan party-a helna a chawk chhuak thei ṭhin a ni.
Inthlan dawna party hrang hrangin an thil tumte leh an party auhlate hian mipui rilruah hna a thawk nasa ṭhin hle a. Chutiang a nih rual chuan, tun hma aṭanga mipuiin an thlan tlin ram hruaitute lak aṭanga an hmuh tur ang an hmuh ṭhin loh avang leh ramin hma a sawnna tur kawnga an hmalakna tur nia an sawi fo ṭhin heng–kawng siam, ram intodelh, ram leh hnam humhalh, zirna leh damdawi in tihchangtlunte hi tun thlengin hmasawnna hmuh tur a la tlem em avangte hian ṭhalaite leh mipui tam zawk rilruah sorkar laka lungawi lohna leh ram hruaitute rin harsatna a thlen ta a ni ti ila kan sawi sualin a rinawm loh.
G.A. Almond leh G. Bingham Powell te chuan, “Chhungkua leh sikulin politics kal dan phung rilrua ngaihdan a lo tuh tawh chu eng ang pawhin ṭha mah se, sorkarin a khua leh tui a ngaihthah chuan politics huang chhunga a ngaihdan chu a danglam thei a ni,” tiin an lo sawi a. Hei hian political party hrang hrangte’n mipuite thlawpna an neih theihna tur kawngah pawimawhna tam tak an nei tih hre reng chunga mipui ngaihdan thlir paha ramin hma a sawn theih nana hma an lak zel a ṭul a ni tih a lantir. Eng ang pawhin chhungkuaah leh sikulahte inzirtir mah ila, ram hruaitute hmalakna bawk hian mipuite rilruah hna a thawk nasa leh nge nge ṭhin a ni.
- T. Lalṭhazuali, 4th Semester, MA (Political Science), ICFAI University, Mizoram