Written by
- H. Lalchhuanvela

Kum hlui 2024 kha

Kum hlui 2024 chhung khan Mizoram ram chhungah thil thleng chhinchhiah tlak a awm nual a. Eng kum pawh hi ngaihtuah chian chuan hlain, ‘Sang tam zawk tan lawmna ropui, chhiar sen loh tan ṭahna a ni’ a tih ang deuh kha a ni zel mai. Zo fate khawvela thil thlengte lian tham–khaw êng lam leh khaw thim lam nia ngaih theihte han thlir kual teh ang aw.

Khaw êng lam

Mizoram rorel lai sorkar chuan kum hmasa lam chu hmalakna lian tham buaipui lova insiamremna atan a hman avangin he kum 2024 chhung hian ro tling ruahmanna lian tham sawi tur a awm lo. Assam Chief Minister-in Independence Day vawi 78-na lawm ni-ah semiconductor factory (cheng vaibelchhe 25,000 senna tur) Assam-ah din a nih tur thu a sawi laiin, Mizoram Chief Minister aṭang chuan êng chhit man bá leh health care ba rulh, MLA fund pek chhuah, sorkar hnathawkte pension benefit leh GPF pek chhuah thu hriat a ni a, Mizoram dinhmun ngaihtuah chuan thu lawmawm tak a ni awm e.

Covid hripui len hma aṭanga Mizoramin sum harsatna hliam a tuar mek chu hripui lengin nasa lehzualin a rawn belhchhah a. State chhunga sum thawh chhuah a beitham bawk nen, Mizoram roreltute hmalakna a kal tluang hlei thei lo a ni. He hliam tuar natna aṭang hian eng tin tin emaw damna lam panin Mizoramin kal a siam mek niin a lang. Tun 2024-25 chhung hian Mizoram sum thawh chhuah pawh kum 2023-24 aiin a pung dawn niin a lang a; kum dang aiin ruahtui dawn a ṭha viau a, ram kâng pawh a tlem niin a lang.

Mi taima leh thawkrimte tan indâwm chhuahna tura rorel lai sorkar hmalakna lian tak la tling thei tur ‘Bana Kaih’ ruahmannate chu a chhenfakawm hle dawnin lang mah se, he kum chhung hi chuan a thu mai lo chu hmuh tur a la awm hman lo. Kalphung thar hnuaiah a tesêp hmalakna nia sawi theih heng–aikal tihtawp, pisa kai hun vawn dik, restricted tender tihtlem, dik lo taka daktawrten NPA an lak tihtawp, kut hnathawktute thar chhuah thlai leina tur leh ruang phurh man senso atan sum ruahman a ni. Zu chungchanga lo lang fo The Mizoram Liquor (Prohibition) Act, 2019 pawh siam danglam tura hmalak a ni.

Zalenna sual avanga rambuai a reh tawh a, inhmun lo rambuai erawh namenlovin a pung thung. Inhmun lo ram chin felfai taka ziah luhna online portal buatsaih hian eng emaw chen chu ṭangkaina a neih theih ngei beisei a ni.

Mizoram budget 10% lai hman ṭhinna zirna kawngah hmalakna lian tham awm rih lo mahse thingtlang lama primary, middle leh high school zirtirtu indaih lohna zualpui phuhru turin zirtirtu 1,202 lak a ni. Mizoram chhunga kohhran pawl hrang eng emaw zat thawhhona tur Council of Churches in Mizoram a ding ta.

A thim lam

Kum 2024 hi a hma lam kum ang bawkin hmasawnna lian tham thlen loh kum niin a sawi theih awm e. Hmalakna lian tham buaipui lovin insiamrem kum atan sorkar chuan a hmang a. Chutih lain, kawng chhia leh hna hmanhmawh tam tak buaipui tur a tam avangin sum indaih lo hle chung pawhin ram roreltute tan awm muan mai mai hun a tlem viau mai thei. Sum harsat avanga inrenchem erawh a harsa deuh a ni ang, thla ruk zet rorelna chelh hnuah pawh la tihlawhtlin tur zingah inrenchem a la tel tlat mai! Kum 40 thuak state puitling nih tawh hnuah pawh mahni intodelhna kawng sum hnar a la chau hle. Mizoram airport neih chhun Lengpui Airport chu enkawl a hautak vang nge IAF kuta hlan tumna a lian hle.

Remal thlipui aiin a kaihhnawih ruahsur nasa Mizoram chhungah chhiatna tam tak a thlen a. Aizawl chhimpheiah leimin avangin mi 34 lai an thih phah a, Zoram pumah leimin avanga thi mi 40 chuang an awm. Kum 30 zet liam taa Hlimen pialtlêp tawlh avanga mi 70 lai thih hnuah 2024 kha leimin kaihnawiha thi tam kum a ni awm e. Aizawl tui lakna hmun pawimawhte tuilianin a tihchhiat avangin kum chanve chhung zet tui harsatna a thleng a. He kum chhung hian Mizoram pumah thli leh rial avanga in chhia 2,500 zet a tling a ni awm e.

Vanghmun khaw lamah ṭêkin bawng 10 a den hlum pawh hi Mizoram a thil thleng khât tak a ni hial awm e. Central service lamah Zo fate hming a lang khât ta hle. Ram rorelna sangah hnam dang an awm ta zel pawhin sawi leh sel a hlawh ta meuh lo. Infiamna lamah thlen san a la harsa hle zel, mimal hming lang tham erawh tlem an awm. Zirna hmun siamṭhat kawngah hmalakna a la beitham hle. Medical college hming thlak fo (MIMER, ZMC, ZMCH) hi hmasawnna a ni lo mai thei.

Kum hmasa lam ang bawkin khuahkhirhna hnuaiah pawh zu leh ruihlo a zalen hle. Heroine, meth, ganja, zu leh ruihhlo dangte hian kiam lam aiin pun lam an pan zel niin a lang. Ram dang kuhva ro lo lut tur dan kawngah ruahmanna a la fuh chiah lo nge, man tur a la awm deuh reng. Kuhva hring hralh chhuah kawngah harsatna a la awm zel bawk.

Kum dang ang bawkin kawng chhiain sawi a hlawh a. Ruahtui tlak rei avangin inkalpawhna kawngpui pawimawhte siam ṭhat a harsa, kum tawp lam thleng pawhin kawng chhiain ṭhat lam a pan meuh lo. Sorkar laipui sairang bul rel kawng lei dawh leh Tlawng lei dawh sukuk bakah, NITM hmun buai chinfel a la ni lo.

Cheng vaibelchhe za tam luan chhuahna kawlphetha pawh hian sawi a hlawh meuh tawh lo. Bairabi Hydro Electric Project (120 MW) zûzî tawh hnu tharthawh tum anga sawi chu mumang ram ang chauh a ni tawh; a thachhang dâwltu tura duan Bairabi Thermal Power Plant (22.9 MW) pawh a dam chhan awm ta bawk si lo nen, a dam rei lo hle a ni awm e.

Khawpui chhung vawn thianghlim kawngah hmasawnna a lang tlem hle. Aizawl khaw chhung kawtthler tam zawkte ai chuan thingtlang khua an fai tawh zawk niin a lang.

Mizoram leh Assam ramri buai chinfel tumnna tak tak a la awm lo va. Khawchhak lam unaute nen zalen taka inkalpawhna kawng a mumal lo hle. State pachhe ang reng tak ni mah se, tu mah hnar lovin Mizoram chuan ṭhenawm rambuai avanga himna zawng raltlan sing tel zet a la enkawl zel.

Kum 2024-in a her liampuite zingah India ram sum dinhmun a tlakchhiat em em laia chhan chhuaktu ni hiala sawi ṭhin Prime Minister hlui Manmohan Singh rualin Zo fate zinga mi pawimawh leh hriat hlawh tak tak eng emaw zat zin kawng zawh a tawp a. Sakhaw rawngbawlna leh thuziak lama Zo fate arsi lian zinga mi Revd Chuauṭhuama, ram rorelna lama MLA leh Minister lo ni tawh Pu KL Lianchia, Zoram khawvela hriat hlawh zaithiam Pi Vanhlupuii te hun pawh a her liam ta. Tuirial Airfield venga tlangval pakhat thih dan aṭang khan sawi tam ngai lovin dan leh thupek zawm kawngah Zo fate dinhmun la hniamzia a lang mai awm e.

Aw le, kum 2025 chhung hian Mizoramin eng nge a tawn tur hriat lawk theih a ni lo. Rorel lai innghahna kalphung tharin a hrin chhuah tur zinga ngaihven hlawh ber a sawi theih Bana Kaih chu eng ang chiahin nge kalpui a nih tih leh, lamlian ṭha zawk beiseina nen he kum 2025 hi hman tum phawt mai ang le.

- H. Lalchhuanvela