Written by
- Commissioner Lalkiamlova

Kawppui nen in hre chiang rawh u

Pindan zim têah nu pali panga an ṭhu khawm a, an vaia an ṭawng nuaih nuaih hian, "Aw, insawi chhawk ta se, an inhre ṭha zawk tur, hriat pawh an inhre thei dawn em ni?" tiin lo buai duh suh, an inhre vek tho. Mipa awm khawm chuan chutiang chuan an ti ve hauh lo vang. An tih ve loh avângin chîn dân ṭha lo takah an ngaihsak mai bîk tur a ni lo. Sap inhau chu an in ṭawng chhâwk tlângpui a, vaiho inhau erawh chu a rualin an âng tawn tawn thin; mahse, an inhre tawn tho va, an duh loh laiah chuan an inman chat chat tho a ni. Kan pianphung leh siam kan nih dân hi a lo inang lo thei khawp mai.

Hmeichhe thluak chu ṭawng hmanga
ṭhian siam tura wiring (phan) a ni a. “Italian hmeichhiate hi khawvelah an ṭawng tam ber,” an ti. Hmeichhia chuan ni khatah thumal 6000 aṭanga 8000 an hmang thei. Chu bakah
ṭawng ni chiah lova ri siam, zai leh a dangte 2000 aṭanga 3000 an pe chhuak (hmang) thei bawk a. “Body language : hmelhmai, kut ke leh lu tiche velin mi dang biakna 8000
aṭanga 10,000 vel an la ti thei fo a ni,” an ti. Heta ṭanga chhût hian hmeichhiate hian ṭawngin emaw, chet ziain emaw inbiakna (communication) 20,000 vel ni khatah an pe chhuak (hmang) tlângpui. Khawthlang lam hmeichhiate chuan a tlângpuiin hemi aṭanga chhûta 80 per cent hi an hmang a. Chutih vâng chu a ni ang chu British Medical Association pawhin, “Hmeichhia hian mipa aiin a lêt liin khabe natna vei an awlsam zawk,” an lo tih ni.

A tlângpui thuin mipa chu an ṭawng tlêm deuh a, hei hi kan inhriatsak tawn a ngai khawp mai. Mipa chu ni khatah thumal (word) 2000 aṭanga 4000 leh ri dang - zai leh a dangte 1000 aṭanga 2000 leh body language vêl aṭangin 2000 aṭanga 3000, a vaiin 7000 vel a ni a. Nilênga Office-a thawka a ṭawng tam deuh ni a nih phei chuan an ṭawng quota an va hmang zo va, in an lo haw chu chauh deuh nen nupui fanaute chunga thinrim ni âwm taka an rawn tùm haw bûr bûr châng a awm thin. In lama nghakhlel taka lo thlîrtu, a ṭawng quota zâtve pawh lo la hmang si lo a nupui nen khan an inmil ta ṭhin lo va. An pa lo haw chu a nupuiin,

"Matei pa, vawiin eng nge, i va ṭha maw?"

"Aw,"

"'In hna hautak deuh kha in zo fel

dawn tawh' an tiin ka hria a, tak tak em ni?"

"Ni tho,"

"Hotute chuan i thurawn chu an la

dawn tain i hria em?"

"Aw, la,"

"Matei pa, engati nge i thin ka tirim em ni?"

"A, ka ning."

Tichuan zan lam boruakin a tuar ta ṭhin a ni.

Mipa leh hmeichhia hian kan danglamna kan inhriatsak loh avângin kan nih ang ni ve turah kan indah a, nupa pawh kan indem tawn fo ṭhin a, kan kawppui te laka kan beisei hauh loh tur hi kan beisei tlat ṭhin. Pathianin mipa leh hmeichhia hi inangin min siam lo va, kan danglam ang anga inkawpa mihring puitling ni tur leh inṭanpui tawn thei turin min siam zawk a ni. Mipa beng hriatna leh hmeichhe beng hriatna pawh a inang lo va. "Zanlaiah zawhte a ngiauin hmeichhiain an hre hmasa tlângpui a; mahse, a ngiauna lam an hre ngai lo tlângpui bawk. Mipain a hriat ve hnu chuan a ngiauna lam a sawi dik chat ṭhin," an ti. Chutiangin mipa chu ramvachal, sa kap tur leh a nupui fanaute ei leh bàr hmu chhuak tura siam a nih avangin a khaw hmuh pawh ding taka siam a ni a, hma zâwngin a hmu fiah bik. Chutih laiin hmeichhe mit hmuh chu a darhin a zau va, motor an khalh ve pawhin sir lam aṭanga mi dangin an rawn sut tur an hmu hma bîk.

Nuin fridge-a thil la tura a pasal a tirh pawhin a en kual a en kual a, a tâwpah nu bawkin a va thur chhuah a ngai leh nge nge thin. Mahni moja awmna pawh hre lo, zawnpui ngai reng mai pa hi dem vak bîk tur a ni lo; eng nge nu pawh khaw ṭhenawma kalpui hlek pawha chhim leh hmar hre lo nghal deuh vek an ni ve tho alawm. Hmeichhia chuan nupaa khawlai len dun pawhin a pasalin a mik a mak eng mah a hriat zui loh laiin, kalkawnga an mi tawh kal liam ta mai kha a incheina kawr rawng te, a pheikhawk bun te leh sam khuih dân te chenin an sawi thei nghal vek zêl mai a ni. Kawng an bo pawhin mipa chuan mi zawh an duh vak lo, tlàwmah an la ṭhin.

Sap nupa party kal tur kawng bo inbiak dân/chanchin hetiang hian an sawi thin:

Nu: Ṭhiana, saw lai kawng sîrah sâwn tiding la, mi i zâwt ang.

Pa: A ngai lo, he lai vêl hi a ni tih ka hria alawm.

Nu: Darkar chanvein kan tlai tawh a.

Pa: Ngaithla teh, eng nge ka tih ka hria alawm. I khalh duh zawk em ni?

Nu: Ka khalh duh lo va, hetia zan khuaa kual kual pawh hi ka duh bawk lo.

Pa: Chuti a nih ahnu inher ila, haw leh daih ila a ni mai alawm.

"Aw! Min hmangaih thin teh rêng nen khan, kawng bo vâng ringawta heti taka ka chunga a vîn ta mai hi chu mak ka va ti tak êm!"

"Mosia pawh khan a mite kum sawmli lai thlalera a kualpui chhan kha kawng chin a zawh duh loh vang a ni ang e," an ti fiamthu thin.

Mipa hi zawng an intimipa a nia.

Rilru hah kan tuar dân leh chumi avânga kan thiltih dân te, kan duh dân te hi a inang lo êm êm a. Mipa rilru hah chuan zu an in a; hmeichhe rilru hah chuan chocolate an ei thin. Hmeichhe rilru hah chu invêng miah lovin an âng bawrh bawrh a; mipa rilru hah chuan thil an tichhe rem rum thin. Chuvâng chu a nia lung in tâng za zêla sawmkua lai hi mipa an nih a, rilru doctor pantu za zêla sawmkua hi hmeichhia an nih chhan chu. Mipa rilru hah chu an ṭawng duh lo tlângpui a. Chutianga a awm chuan a nupuiin a ngaihtuah si a, ṭanpui tumin a be sek a, a hasatna sawi chhuak turin a nawr a; chu tak chu mipa chuan a duh loh a lo ni si a, pa buaina a tizual zawk fo. Chutianga pa an awm chuan kalsan rih mai a ṭha zawk.

Chutih laiin hmeichhe rilru hah ve thung chuan an harsatna an sawi zung zung a, chutih laia pain ṭanpui tuma thurawn a lo peK sek chuan a rilru hah a tizual zawk a. A kalsana a ngaihsak loh leh hmangaihna dawng lo niin a inhre bawk si a. Chumi avâng chuan a nu, a unaunu leh a thiannu te a call a, a rilru hahna chu a sawipui char char ṭhin. Chutiang huna pain a tih tur ber chu a nupui rilru hah ṭawng bawrh bawrh chu, "Ka ning," tia kalsan lova dawh thei taka lo ngaihthlaksak a ni mai.

In len chhuah dawnah i nupuiin a thawm­hnaw inbel tur a zawh che chuan, "Khawii zawk hi nge ka inbel ang?" a tih chein, "Kha zawk kha," ti rêng rêng suh, a tih zâwk i kawh fuh loh palh hlauh chuan, "Engati nge hei hi nalh i tih loh?" tiin a zawt lêt tho ang che. A duh ber chu a incheina tur i thlansak kha a ni lo va, ama thlan i nemnghehpui mai chauh kha a ni tih hre reng ang che. A sawi tum tak zawk phei chu, "Hemi ka inbel hian nalh min ti em?" tih daih zawk a ni.

I thenawmnu chawhmeh siam chu tui i ti viau a nih pawhin in nu bulah, "Ṭhenawmnu chu chawhmeh siam a thiam khawp mai," ti ngai rêng rêng suh, Chutia i tih chuan ani'n, "Chawhmeh siam i thiam ve lo," i tihnaah a lo ngai nghal dawn tih hre reng rawh, buaina tênau a inṭan nghal a ni mai.

Mipa chuan a nupui tâna thil a tihsakin a nupui chu lawm hle turin a beisei a, a beisei anga a lwm loh chuan a ṭhiante bulah, "Ka nupui ka tilawm zo lo, tihlawm theih pawh a ni lo," a ti zuah zuah ṭhin a, chu tak chu chhuanlama hmangin mi dang a beisei phah thin. Hmeichhiain a pasal a kalsan chhan erawh chu a pasalin a mamawh a tihsak loh vâng ni lovin a pasal laka a beisei - hmangaihna, inawm hlimna, inkawm hlimna leh romance te a beisei ang a hmuh loh vâng a ni thin. Inhriat thiam tawn hi a va pawimawh tehlul êm!

I nupuiin eng mah ti thiam lo, zei lo lutuk anga a ṭhian inlêngte bula a sawi bawrh bawrh chein lo thinrim rêng rêng suh,"Ka pasal hi ka hmangaih lutuk. Eng mah hi ti thiam lo pawh ni se, ka kep hneh êm, tihsak vek hi ka hreh lo rêng rêng," a tihna mai a nih kha. I nupui i nei kha lawm hle rawh, a hmangaih che a, i hmangaih a ni tih hrilh fo la.

Mr. Winstone Churchill, former British Prime Minister khan, "Ka dam chhûnga ka hlawhtlinna ropui ber chu ka nupui hi min nei duh tura ka hneh thei kha a ni," a tih ang khan. Khatiang nupui fel hmangaihtu che nangmah nei tura i hneh thei mai kha i dam chhûnga i hlawhtlinna ropui, i chapopui tur pakhat chu a ni ve hrim hrim.

- Commissioner Lalkiamlova,

Tuikual South