I pianna khuaa kir lehna sawrkar tharah a inhawng ta
Ka article hmasa ’Loneitute’n chhantu sawrkar an nei ta’ Vanglaini February ni 2&3 (Thawhṭanni)-a chhuak chhunzawmna zel a ni e.
Kan thuhriltu lar takin, ‘I inah haw rawh’ tih ang deuh leh Exodus bung 9:1, ‘Ka mite kaltir rawh/chhuah zalen rawh,’ (a sap ṭawngin ‘Let my peolple go’) tihte hi he article ka buatsaih dawna ka ngaihtuahnaa awm te chu a ni.
Israel mipuite Aigupta saltanna aṭang khan Pathianin Mosia hmang khan a chhan chhuak a. Chutiang zelin Israel ram thar a lo pian dawn khan Ben Gurion, Golda Meir te khan ram hrang hranga awm Israel hnamte awmna sawrkar hnenah ‘Let my people go’ bawk hi an hladoah an rawn hmang leh chiah a ni.
Mizoramah hian hun bithliah sawina, hun pui lian tak tak leh tlanglawn chhinchhiah dan kan neihte chu – mau tâm, ṭhing tâm, lal lal lai, Lushai Hills, Mizo District Coucil, rambuai, UT, state kan chuankai hma leh hnu te kha a ni thei awm e.
Heng kan hunpui bithliah hrang hrangte hian kan sakhua, kan khawtlang inawp dan leh nunphung a chhe zawng leh a thra zawngte pawhin nasa takin kan Zoram hi a tuai vir vel nasa hle a ni.
A bik takin rambuai avang khan kan khawtlang nun leh ram rorelna a sawi danglam hle a. Rambuai avang hian khaw sâwi khâwm avanga ei leh in zawnna lamah thingtlang lamah harsatna namenlo kan tawng chho a, chhungkaw tam tam khawpui lamah kan pêm sup sup a. Chutiang zelin UT leh state dinhmunahte hlankai kan nih chhoh khan khawpui hi kan bawh uar leh zual sauh a ni.
Khawsak zângkai zawk nan leh kan tu leh fate’n mual eng an hmuh ve theih phah zawk nante avangin khawpui kan han bawh tak ruih ruihah chuan nghawng thra lo tam zawk kan hmu chho zut zut ta mai! A ṭhatna zawkte pawh sawi tur tam tak chu a awm ve thei tho bawk awm e.
Hetiang taka khawpui kan belh tak avang hian thingtlang lam development chu ngaihthah a ni a. Khawpui lam a lo ṭhang uak uak a. Pa titi thiam ho leh mi rilte chuan nau piangsual, lu (head) chauh thang taksa lam thang thei si lo, kan ram development kalphung tehkhin nana an lo hmang hi a dikna lai a tam ve thei tho ang.
Kum upa lam, kan pi leh pu, kan nu leh pate phei chuan khawpuia pêm hi an hreh ngawih ngawih a, an châk thlawt lo; tihluihna avanga sâwi khawm (grouping) mah an tih tawh nak alaiin. Thingtlang development ngaihthah luat a nih avanga hmasawnna tur awm thlawt ta lo chu, lunghnur takin an pian leh mûrna chu pem chhuahsan a ṭul ta si a ni.
Khawpui hrang hrangah hian, chumi khami khawchhuak pawl (welfare association) kan zi nuk ta a. Chhiat ṭhatah pawh an khawchhuahna bil ṭheuhte tan chuan an chhenfakawm narawh e.
Aw le, kan thupui ber hi tawitein han sawi zawk daih ila. Tuna kan state sawrkarna chelh mektute hian hei hi an hre nameuh mai le. I pian leh mûrna (murna pawh a ni lo mai thei, i pi leh pu, i nu leh pa lo chawr chhuahna)-a kir let theihna policy, ‘Zau au’ policy te, agicultural marketing, society movement, finacial institution, Bank/MPAC, etc te nen phurrit leh lawmna inṭawm tawnna tur programme chhenfakawm tak siamin hma an la ṭan ta mup mup mai le. Kar loah mahni pianna khua ngei a kir leh tlakna tur rural development tak tak, kan economy chawi sang thei tur, thingtlanga awm chhan tlak programme, Agricultural (Horti., AH & Vety, Fishery, Sericulture zawng zawng huap), loneitute income a let lia punna tur Govt. of India programme zûlzui, India independence day vawi zana hmaa hlawhtlinpui tum sawrkar laipui hmachhawp chu a bawhzui ve ta chat a. Agricultural lam mai ni lo, non-agricultural aṭanga income hmuh theihna, entir nan eco-tourism ang chite leh an khaw hausakna (resource) hai chhuahpuite huam vek, huapzo development kalpui mai pawh ni lo, a tahtawla rusum thlak thei turin sawrkar chelh mektu sawrkar thar hi a hmanhlel ta.
Bana Kaih (Handholding) hi a chunga kan sawrkar thar policy-in a tumte zinga programme pawimawh taka chantirna hmahruai pakhat chu a ni a. Bank/finacial institution, entir nan NABARD, MPAC, UNO pengkhat IFAD (International Fund for Agricultural Development) etc. leh Mizoram sawrkar department hrang hrangte’n rualkhai taka ke pen rualin, Govt. of India (an programme kalpui mek mil) te nen veka he programme hi uluk taka duan leh kalpui ṭan a ni ta der mai le.
Rural development kan han tiha a meizang hlaptu ber agricultural development hi business anga chantir/kalpui tawh a tum a. Zau auah integrated farming system (IFS), eco-tourism leh natural resource humhalh leh hman ṭangkai, a khaw mil sik leh sa leh leilung, resource dangte mil leh an khaw mite nen ngeia a marketing lam thlir ran chunga khaw tin plan a siamsak a. A huho (communtiy approach, society movement) a hmalak. A bik takin kan ṭhalai te, lehkhathiam leh zir sang vak lo, hna nei lote tan pawh remchang a siamsak a. Siam changtlung chhoh zelte hi kan sawrkar chelh mektute thil tum hmasa, a tahtawla rusum thlak hi kan sawrkar thar hmachhawp pawimawh tak chu a ni bawk.
Mahni khuaa kir lehna hun ṭha, hun lawmawm, awmze nei (chance) a in hawng ta. I khua, i hmangaih, i ngaih ngawih ngawih, i pi leh pu, nu leh pate lu phûmnaa kir leh turin i inpuahchah thei ta. Mahse, kan Bible-in ruahmanna lam chu mihring chan, a hlawhtlinna chu LALPA chan a tih kha hre rengin, kan ram hruaitute i ṭawngṭaipui mawlh mawlh ang u.
- Lalmalsawma @ Cisa, Member, Mizoram Agricultural Marketing Board