Written by
Zosangliana (Zotea)

INNER LINE PERMIT LEH MIZOTE

Tunlaiin Inner Line Permit (ILP) hman ṭangkaina thu leh kan Politician ṭhenkhatten ILP chu derthawng tak, Central sorkarin an duh huna ṭhiat/ paih mai theih anga ngaih theih hialin an sawi thawm hriat tur a awm ta nawk mai a. Ka hriat dan tlem thawh ve ka duh ta a ni.

Mizo hnam hi tute nge kan nih chiah? kan thlahtute hi tute nge an nih tih hi kan historian-te pawh hian an la sawi chiang thei lova. Mongolian hnam peng pakhat kan ni ngei tih hi chu kan pianphung leh kimtlang aṭang hian a hriat theih mai a. Mizote hi kan chhehvel hnamdangte chuan Chin, Kuki, Lushai tiin min ko ṭhin. Kan historian-te leh kan pi leh pute thu mihlan chhawn aṭangte a kan hriat dan chu China ram khawimaw lai aṭanga thlang rawn tla zel a, tuna Mizo hnahthlakte hnam pengte hian tuna kan luahlai
ṭheuhah hian inbengbel ta kan ni. Thlang an raw tlak hi kum 1200 - 1700 AD vel nia ngaih a ni.

Mizo Lalten ram humhalh an tina

Mizo inti tate hi Chin, Kuki leh Lushai ti tea hriat kan ni tih kan sawi tawh a. Khaw hrang hrangin Lal hran neia thuneihna tawp neia khawsa an ni. Lal chak deuhin ram an nei zau a, Lal chak lo deuhin ram an nei zim deuh ṭhin. Chu an ram chin humhalha venhim chu an ngai pawimawh hle. Mizo Lalte kha mi rûn a, mi lu la mai mai ṭhin anga kan ziaktu
ṭhenkhaten an ziak hi a dik lo niin a lang. An ram chin an humhalh chhung rawn nek a, an sadai rawn nawrte an nawrlet
ṭhin mai ni zawkin a lang.

Kum 1820 bawrvel aṭang khan British sumdawng pawl East India Company te chuan Mizo lalte ram chinah Sai te manin an hralh ṭhin a. Mizo lalte chuan chhiah tal chawi turin an ti a, mah se, British ho chuan an pawisa chuang lova. 1820 vel aṭang chuan British leh Mizo lalte chu an inhmu thiam lo ṭan ta a, Saite an man ṭhin bakah Mizo lalte ram chin Cachar phaite thingpui huanah an rawn vat bawk a.

“Mizoram Marches Toward Freedom” by Laldenga, Prologue by Isaac Zoliana ziaka a tarlan danin Mizo lalte chuan British hovin an ram chhunga hma an ran la chu lo do letin, British ho mi chhawr vaihote chu thatin a ṭhen salah te an man bawk ṭhin a. He inbeihna hun chhung hi 1826-1890 inkar kha a ni a. Mizo lalte hian vawi 63 zet British leh an chekkawite hi an bei nia chhinchhiah a ni.

Hetiang hi a nih avangin, Lushai Hills leh Cachar inkar chu mipui him zawkna tur a nih beiseiin C.U. Aitchison, Secretary to the Government of India chuan 20th August, 1875 khan British lal remrihnain Notification a siam ta a. Hei hi Inner Line lo pianchhuahna chu a ni. Inner Line hian Cachar leh Lushai Hills inrina ramri tluan, a vang lam 25kms huam chhung a ni. He Inner Line hi East Bengal Frontier Regulation 1873 zulzuia siam a ni a, Assam Chief Commissioner chuan 17th March, 1877 khan Inner Line Area chu Reserved Forest-ah a puang zui ta a ni. Hemi rual hian Cachar Deputy Commissioner phalna (Permit) neite chauh lo chu he Inner Line chhungah hian kal khap a ni zui ta bawk a ni.

Mizoram/ Lushai Hills hi British hote hian an la rawn thleng pha lova. Heng British ho thupekte hi Mizo lalte hian hriat pawh an hre lo a ni. British ho Mizoram rawn nektute chu Mizo lalte chuan an la beih chhunzawm reng a, 1871 khan Sailam lal Bengkhuaia leh a pasalṭhate chuan Alexandrapur thingpui huan chu an zuk bei a, an hotupa Dr. Winchester an kaphlum a, a fanu kum 6 mi Mary Winchester chu salah an man bawk a. He thu hi British Parliament-ah hial ngaihtuah a ni a. Mary Winchester (Zoluti, Meitei nula laka a fa) lalet tura sipai tirh an rel ta hial a. British sipai rual an rawn thawk a, rei tak an indo hnuah, ralthuam neih
ṭhatah te an tluk loh em avangin Mizo lalte chu 1890 khan an hneh ta a. British chuan Mizoram chu a awp zui ta a ni.

Inner Line Permit-in dodal a tawk

Kum 1947 aṭanga engmaw ti ti a India awpna hnuaia kan awm hnu hian, Inner Line Permit (ILP) pawh hman zui zel a ni a. Hetihlai hian kan ṭhenawm vaiho hian an ngaimawh chho ta viau va, sut tura nawrna a awmin a ri pawh a ring viau ṭhin a ni. Hetiang hi a ni mek tih Pu Laldenga te khan an hria a, tun ang ringawt a nih hi chuan ILP hi min la tihtawp sak mai ang tih a hlauhawm a. Remchang hmasa ber “Mizoram Peace Accord 1986” ah khan Chapter 6 clause-8 naah khan tihian dah ngheh a ni ta a ni.

“Mizorama Inner Line Regulation hman mek hi Mizoram State sorkar thu lo/ rawn lo chuan tihdanglam emaw paih emaw a ni lovang” (The Inner Line Regulation as now inforce in Mizoram, will not be amendment or repealed without consulting the State Government) tia dah a ni ta a ni.

Hetih lai thuah hian inhnialna chhuak thei a awm a, ‘consulting’ tih hi. Keini Mizote chuan ‘kan remtihna tel lo chuan tihdanglam leh paih theih a ni lovang’ tih hi inbiaknain a tum ‘spirit’ tak a ni e, tia ṭang tur kan nih laiin, kan Politician
ṭhenkhat tena holam thei ang bera chhuah tum ang hrima Central sorkarin a duh hun huna ṭhiat/ paih mai thei ang tluka thu an la sawi fo mai hian pawi a khawih thui theiin, kan Mizo puite ngei thusawi atan chuan a duhawm lo hle. Mizo ve tho an ni si a, mite zingah min tizak deuh reuh
ṭhin teh zawng a nih hi.

Inner Line pawh hi tunah a taka hmuh theih a ni tawh lova, he Inner Line hian Cachar (Assam) nena kan ramri thuah thui tak awmzia a neih hun a la awm ang. Chutah pawh Mizote tana hlawk leh
ṭha thei ang bera ṭan kan khawh a la ngai dawn. Peace Accord bung leh chang tam takah pawh thu inchuh a la awm fo ṭhin.

Underground Resources chu Central chan a nih rualin, a ram neitu nihna Peace Accord Bung 4:3 clause (ii) (d) ah khan kan nei a. Leihnuai thil la chhuak turin a ram leilung tichhe lovin a lakchhuah theih lova, kan nawr thiam dan a zirin oil laih chhuah tuma an hmalak mek pawh lo hlawhtling se, Central leh State sorkar hian inremsiamna an neih a ngai dawn a ni. Tu lamah nge i
ṭan dawn? tih hi zawhna chu a ni.

- Zosangliana (Zotea)