Written by
- Major Reuben Lalnunthara Hnamte
MITIN TA TUR CHANCHIN ṬHA
Luka 2:10 ah chuan “Hlau suh ula, ngai rawh u, mi tin ta tur chanchin ṭha lawmawm em em ka rawn thlen che u a ni...” tiin Vantirhkoh ten Berampute hnenah thu an rawn thlen tih kan hmu a. He Nausen Isua danglamna em em chu; mi tin ta tur a nihna hi a ni. Keini chu kan laina hnaite, kan ṭhian ṭha te, kan ngainat zawng leh min hmangaihtute tan chauh kan piang emaw tih tur a ni a. Lal Isua lo piang erawh hi chu mi tin tan a ni tawp mai a ni.
Chi leh chi, hnam hrang leh, ṭawng hrang a thliar lo, misual leh mi ṭha a thliar na hek lo. Mi hausa leh rethei a thliar bawk bawk lova, mi tin tana lo piang a ni. He Isua kan tana a lo piannaah hian thil pawimawh tak tak hmuh theih kan nei a, chungte chu i han thlir ho dawn teh ang.
Vantirhkoh te: Vantirhkoh kan tihte chu Pathian chhiahhlawh leh, mihringte hnena thupuang ṭhintu an ni. Lal Isua lo piang tur pawh hi an lawm hle a, mihringte hnenah sawi an chak hle a ni tih kan hmu. Zanah Berampute hnenah inlarin, van zaipawl ropui lutuk nen Lal thar lo piang lawmin hla an sa a nih kha. Kha van zaipawl ropui turzia kha ka suangtuah ṭhin. Music track an hmang em? tih lam chu a sawi ri hauh lo. Thawk leh khatah vana mipuiho an lo awm ta chiam a, Pathian an fak a; (Luka 2:13) tiin a sawi. An zaipawl kha a rei lo pawh a ni thei a, mahse, a ropui turzia hi mihring ṭawng hian a hrilhfiah zo lo a ni.
Berampute: Berampu hna chu a tlawm hle tih kan hre ṭheuh a. Anni chu Arsi kha hmutir ta se, nau lo piang a awm a ni tih an hrethiam kher lovang. Pathianin an hriatthiam theih ngei turin an hnenah a Vantirhkohte tirin a hriattir a ni.
Berampu, nun tlawm tak, thuawih tak maite chuan Lalpan thu a hrilh ang hmu turin nausen Isua hnenah kalin, an thinlung tlawm leh robawm te hawngin chibai an buk ta a ni.
Arsi eng tak : Chanchinṭha Mathaia chuan arsi danglam bik, eng tak a sawi a. Khawchhak mifingte hruaitu kha. Kha Arsi danglam bik tak lo lang kha Sciencetist te chuan an ngaihven nghal var a ni. Rin dan hrang hrangte ilo zirho ila:
Comet (Simeikhu): Cambridge University-a Material Science Department-a an Professor Colin J. Humphreys chuan ‘5 B.C-ah Comet a rawn lang a, chu chu Bethlehem Arsi dik tak chu a ni e’ a ti mauh mai. He Comet hi hmanlai Arsi lam chanchin zir mite leh Chinese-ho paw’n ziaka chhinchhiahin an lo dah nghe nghe a.
Super-Nova: BC 5 na lai vel khan Chinese astronomer-te chuan arsi puak darh ‘super-nova’ an tih ang chi a thlen thu an lo chhinchhiah a. He arsi puakdarh hi a en ber laiin Bethlehem chung zawnah a awm tlat mai a, hei hi tam tak chuan Bethlehem Arsi hi ni turah an ngai ve thung bawk. Tin, ṭhenkhat chuan Bethlehem arsi kha arsi them thlawkah an ngai bawk.
Regulas, Jupiter leh Venus: Mithiam Frederick Larson-a’n Matthaia ziak ngun taka a zirchian hnuin ‘Bethlehem Arsi ni tur chuan Pianna, Lalna leh Juda hnam nena in laichin Arsi an nih a ngai a ni’ a ti a. Larsona hian heng thilte nena in laichin arsi hi Isua pian lai vel khan a lo lang em tih computer aṭangin Arsi kaldan vel ngun thlukin a chhui let a. A thil hmuh chhuah chu 3-2 BC khan Jupiter (Planet Lalpa) an tih leh Regulus (Arsi Lalpa) an tih te hi vawi thum lai an indi (inzawnin an awm) a. Larson-a chuan hei hi Isua pian hunlai vel a nih a ring nghe nghe.
Khawchhak mifingte: Khawchhak mifingte hi engzat nge an nih chu kan hre chiah lo. Mahse, chhuizaunaah chuan khang hunlaia van lam zir mi, mi thiam chungchuang leh ram khat lal ṭheuh an ni tih kan hmu a. Kan sawi tawh angin an hnenah khan Vantirhkohte khan sawi ve ta se, an hrethiam ang emaw? Khawchhak hla tak aṭang khan Bethlehem-ah nausen chibai buk tur khan an kal kher ang em? He tah hian Pathian finna leh mi tin ta a nihzia a lang chiang em em a ni.
Khawchhak mifingte khan Lal thar lo piang chu chibai buk turin an ro hlute kengin hla tak aṭangin Arsi chu an zui zel a. Nausen an han hmuh chiah khan, khawvel lal ni lovin, Lei leh van Lal, kan thinlunga roreltu tur, Pathian fapa a nihna an hmu a; an thinlung chu tihkehsawma awmin, an tum dan chu an thlak ta vek a ni. Pathian hriattirna angin kawng dangah an haw ta daih a ni a. An kal lam aiin an haw lam kha chu an hlimin an lawm ngei ang. Kawngthar zawh hikan va mamawh em!
Lal Heroda : Lal Heroda hi kan hriat angin Galilli biala Governor, lal a tak mai a ni a, Pathian hre lo mi a ni. Mi nunrawng tak leh sual tak pawh a ni maithei. Amah aia lal lo awm tur kha chu a duh hauh lo tih a chiang. Isua pian thu chu Heroda pawh chuan a hre ve tlat mai. Midang ka aṭanga a hriat chhawn mai a ni thung.
Amah aia lal tur an awm tih a hriat chuan a thinlungah thikna a lo piang nghal. Mahse, lemchangin chibai buk ve duh ni awm takin a lang der vel a ni. Nausen lawm nan khan tihel takin ruaite pawh ṭhehin, zu leh sa leh nawmchenna chi tinreng nen a buatsaih vel te pawh a ni maithei. Chu chu tunlaia mi tam berin he Christmas kan hman dan hi a ni tlat mai. Christmas a huau huau tel lo chuan a ho kan ti a. Nawmchenna chitin reng nena lawm hi ṭhalai leh nu leh pa tam takin kan duh dan a ni ṭhin. Hei hi Lal Heroda Christmas a ni tih hi lo hre thar ve teh le.
Mitin ta tur a nih tlat avangin Pathian chuan Heroda lo hriat pawh a remti a ni. Nu leh pa tam tak tana ṭahna thlentu, nausen nasa tak suattu, mi nunrawng tak pawh khan he Isua pian thu hi a hre tlat mai hi a mak a ni. Pathian remruat hi chu a mak ṭhin a, mi tin ta a nihzia hi a lang ṭhin a ni. Khawvel thila mi thiam chungchuang te, mi tlawm leh mawl tak tak te, mi sual leh mi nunrawngte hnenah pawh he nausen Isua pian thu hi hriattirin a awm a ni. Mahse, hriattirna an dawn dan chu a inang hauh lo mai.
He hun kan lo thlen dawn hian nang– eng angin nge hriattirna i dawn ve le? Thlarau thianghlim hriattirna nge ni a, khawvel mite lak aṭanga hriattirna? Mahni nun ṭheuh i in bih chiang ang u.