Written by
- Rev Dr LH Rawsea
CHHINGKHUAL KÂR HLA MI FINGTE
Mi fing, rangkachak nei lo an awm ang a, rangkachak ngah fú, fing lem lo pawh an awm ang; fing tak, rangkachak pawh nei, mahse, nuna rim tui beraw leh murra chhuahtir tur nei lo, nun khawhar pawh an awm tho chuan ka ring a.
Hla phuah thiam Tlanglawman “Chhingkhual kâr hla mi fingte” a tihho kha chu an fing a, rangkachak an nei a, beraw leh murra pawh an nei a, an neih ro hlute chu Lal chibai buk nan an hmang bawk a. Anniho ngei hi a ni dawn lo’m ni “Vannei ber an ni” tia lampui tur zawk chu? Sumeona te pawh iai ngawt tur an ni chuang lo nachungin.
Khâng mi fingho khan Heroda te meuh pawh an timangang a, anmahni avang khan Jerusalem-a Roman Imperial Pisapui kha buai deuh laih a ni a. A châng chuan kei pawh hi min ti buai ve thàt thàt deuh ṭhin.
Matthaian, “Khawchhak lam ata mi fingte Jerusalem khuaah an lo kal a,” tia a sawi hnuah, chûng mite chuan, “Khawchhak lamah a arsi kan hmu a,” tih thu an sawi chu a ziak a lang (Mat 2: 1b-2). He thûah hian hriat belh chak a tam a, zawhna lah a awm thei fu mai bawk.
Khawi aṭang teha khawchhak lam mi nge an nih? Jerusalem a nih ber hmel ber a. Chuti a nih chuan Jerusalem aṭanga khawchhak lam, an rawn kal ṭanna aṭang khan khawchhak lamah “a arsi” an hmuh cheu si chuan, India ram lam an pan luah luah mai a va ngai dawn mai ve le. Mahse, Matthaia ziak han chhiar hian khawthlang khân zar zar rawn zawhin, Jerusalem-ah an rawn chuang chhuak ta a ni bawk si. Eng emaw herh zeuh ngai a awm niin a lang.
He lai chânga thu pawimawh ber arsi an hmuhna hmun “khawchhak” tih tak hi a ni a. Chu chu Hebrai ṭawngah chuan “khawchhak” tihna a nih bakah ‘lo lang’ tih emaw ‘inlâr chhuak’ tihna emaw te a ni tel a. Chumi rilru chuan Grik ṭawnga “eidomen gar auto ton astera en te anatolê” tih hi “A arsi rawn lang kan hmu a ni” tia lehlin theih a ni. Hetia lehlin hi chuan a fel thèk a, khawchhak, arsi, leh Jerusalem hi a inzawm raih mai asin!
Heti hian fiah khat chuan fiah deuh mah ila, zawhna a la awm cheu va. Khawchhak chu khawiah nge a awm, khawi ram ber nge tih hi.
Matthaia hian eng hnam nge an nih a, khawi ram aṭanga lo kal nge an nih a sawi si lo va. Inrinsiak ngai deuh a ni a. Ṭan chhan nei chunga sawi awihawm thiamte sawi dan lama thlêk dual mai a awl hle.
“Khawiah nge kan lal thar lo piang chu?” ti lova, “Khawiah nge Judate lal lo piang chu?” an rawn tih zawk avang hian Juda mi an ni lo tih chu kan hre thei páng a. Berampute kha chu Bethlehem dâi phúllêng chunga khawsa ṭhin an nih avangin Juda mi an ni ang tih a rin theih sa a. Anniho ve thung kha chu Jentail mi an nih a rinawm. Juda mi tan pawh, Jentail mi tan pawh, kan Lalpa kha Lal a ni a, chibai buk tur a ni.
“Khawchhak lam” an rawn kal chhuahna chu khawi lamah nge a awm? A ziaktu awmna a zirin ‘khawchhak’ tih hi a inchèn lo dawn tihna a ni. Aizawl páin khawchhak lam mi mikhual nei se. “Khawchhak lam mi mikhual kan nei a,” a tih chuan a ṭhenawmte chuan Champhai lam an ngaihruat deuh sa ang. Champhai páin, “Khawchhak lam mi kan mikhual a,” a tih ve thung chuan, an ṭhenawmte rilrùin Ṭiau râl a hawi bawk ang.
Rom khuaa ringtute chuan “khawchhak” an tih hian Persia an bèl ngeiin a rinawm a. Grik ṭawng thu leh hla bu hluiahte chuan ‘Magi’ tih chu Babylonia mi te leh Parthia mi te sawi nana hman a ni ngei reng a. Nimahsela, Ram Thianghlima chêng ringtute thung chuan Jordan chhak lam ram kha khawchhak lam tia an kawh ṭhin a ni thung a. Chûng ramte chu Babulon emaw, Parthia emaw ni lovin, Arabia ram a kawk.
Khâng mi fingte khan lawmna rangkachak te, beraw te, murra te an rawn keng kha a ni a. Mi hausa tak tân lo chuan rangkachak hi neih mai a har khawp a. Khâng hun lai kha chuan Arabia ram chu rangkachak khùr awmna a ni a, an laih chhuahna hmun a ni. Beraw leh murra hi chu thing hnâi aṭanga insiam a nih avangin laih chhuah a ngai ve lo va. Chûng thingte pawh chu Arabia chhim lamah hian a tam a. Chu lai ram leilung hausakna hâi chhuaktute chu mi fingte rawn ken ang hi an nei ṭíṭê ngei ang.
Khawthlang kohhranho hrilh fiahna lamin khawchhak an tih hi, khawchhak kohhranhovin khawchhak an tih nen a lo inzawn thei dawn lo tlat mai a, Bible hrilh fiahna kan keuvin kèu fimkhur a ngai deuh dawn tihna a ni.
AD 160 velah khan Kohhran Pahote zinga mi Justin Martyr-a khan khawchhak mi fing tih vel bawr hi a lo ziak nual a. Ani thuziak hi khawthlanga Kohhan Pateho ai chuan kei chuan ka ùksâk ve deuh zawk mah a. A chhan chu Justin Martyr-a kha, Jerusalem aṭanga hla vak lo, Palestina ram chhung ni si Kaisari khuaa mi a ni a. ‘Khawchhak’ lam hi a kawk dik deuh tura ka ngaih vang a ni.
Justin-a chuan Juda mi ngei, mi pakhat Trypho-a nena an inbiakna thu a ziak a. A bu hmingah ‘Dialogue with Typho, the Jew’ tih a ni a, tun thleng pawhin hmuh theiha vawn ṭhat a ni. Chu tah chuan, “Arabia aṭangin mi fingte chu Bethlehem khuaah an zùk kal a, nausen chibai an bûk a, thilpek - rangkachak te, beraw te, leh murra te an pe,” tih a ziak a. Justin-a khan mi fingte kha Arabia ram aṭanga lo kal an nih thu kha vawi ngá tlawng a ziak lang a ni. Hei hi Tertullian -a leh Clement of Rome pawhin an pawmpui a ni.
Mizoten hian khawthlang mite rilrua ziah William Barclay-a hrilh fiahna ang chiahte hian kan innghat thui hle a. Ani hrilh fiahna ziak lo khâl nasa, chhiar belh nei lêm si lote tân chuan Arabia han tih tak daih chu a lèm a sák deuh mai thei e.
Kei chu, keima tawk te tea ka han chhût ve mai mai a, map bu te nena han ṭan kawp pawh hian zabi pahnihnaa Justin Martyr-a te meuhvin an lo sawi hi ka awn ve deuh ruai ruai mai a.
Lawmna thil hlântu
an awm em?
A ngûr piang hrài
chawi angin,
Chhingkhual kâr hla
mi fingte leh
Beramputen
an lo lawm,
tia zài tui lai tak te hian Arabia ram hi a lo lang tel ta ṭhin a. Mi fing pawh ni lo, rangkachak pawh nei lo, rim tui vet vet chuang bawk si lo chung hian, ngaih dan hi kan lo nei ve tùmhráng ta ṭhin a.