Ram leh hnam tana tuartute
Khawvela hnam fing hmasate chuan mi hring nun kawng (psychology) siam danglam thei thil an chhut peih a. Ram leh hnam tana tuartu an hriat chu an sualna leh bawhchhiatna haiderin an chawimawi ṭhin. A chhan chu sum leh pai buaipui turin party an kal lo a; ram tan politics an khel vang a ni.
Mizoram mi tlemte inbawk khawmna hmun hi keini aia mawl zawk leh A Aw B pawh chhiar thei lo kan pi leh pu ten,
ṭhangtharte mi thuhnuaia kan awm hlauvin chem tum leh tukuli kengin; ram chhanin an feh chhuak a. Hnam bil sawi lovin hmar, paite, pawi, lakher leh lusei te vai lakah an inthurual a. Chung avang chuan tu ṭawng aṭanga lo piang nge tih pawh hriat hran theih loh khawpin thing, ramsa, hla thu, inthawina hlachham leh hlado kan hmang inṭawm vek a. Chung an lo kap chhuah humhalh tur pawhin party inepna avangin phawkhai a rual thei ta si lo.
British lal, Kumpinuin kan ram a chhuahsan dawna Mizoho nena inremna an lo siam chu kan lehkha thiam hmasaten an han zir chiang a. Independent, mahnia rorelna din ve thei ni turin an hre ta a. Hnam tana nun thap ngam mithiam engemaw zatin hruaitute insiamin Mizo National Front an invuah a. Foreign ram hrang hrang hriat khawpin thawm kan lo nei a, khawvela media lar ber BBC thlengin kan chanchin a puang a. Kan
ṭhalaite nunna tam tak kan chan a, khaw tinah nunauin kan tuar. India sorkar ropui tak a lo chet chhuah meuh chuan rammut zel duhte tan pawh harsa khawpin mipuiin kan au a, Pathian hnenah an thinlung tinem tur leh India roreltute pawh in phah hniam turin kan ṭawngtai a. Kan dilna chu Lalpan a chhang a, remna chu a lo thleng ta a. Kan hriat reng atana ṭha chu, kum 1835 laia India Independent sualtute pawh kha mi zawng zawng duh dan a ni chuang lo, mahse hnam rilru kaiharhtute an ni. Kum 1947 ah Independent a hmu chauh a ni.
Kan politician mi tam zawk leh College zirlaiten sual mah se mi ṭhenkhat chuan Independent kan hmuh chuan a lawmna atana an nunna pek inhuam khawpin kan hmuh an ring lo thung a ni. Mipuite beisei leh duhdan angin inremna a lo thleng ta cheng a, inremna lam aiin in sawichhiat leh inremna atana bei nasa nih inchuhin mahni hamṭhatna hai ṭheuh kan tum a. India note thuah tam tak kan han hum meuh chuan ṭhiante theihnghilh a awl viau a ni ang. Ram leh hnam politics aiah sum sem leh hna sem a ṭul si a, kan vei hman lo a ni ber mai.
Mi dang han semtir dawn ila kan naute vuivai kan ngaingam bawk si lo. Kan thawk hman lo a ni ber mai. Kan hriat loh leh kan sual vang a ni bik lo.
Party member-te hian ram veipui aiin kan kar buai lawlai pawh a ni mahna. Chutihrualin, kan hnam sipaite chu ‘Independent khel lo, kum nga bak an sual lo’, tih ang rengte’n martyr thisen kan sawngbawl a - ni khat pawh sual se a hlutna a bo ngai lo. Heng rilru leh ṭawng hi ka ṭhian Lalthara M.A. martyr tawh khan ngaithla se a rilru a va’n na dawn em! Zan khat mah rammu lo ho hian zeldin thuah hnam sipaite rilru kan puh chhe chawp pawh a ni mahna.
Thil engpawh sawi dawn chuan kan sawi tur dinhmunah zan khat tal cheng chhin hmasak loh chuan kan vaw fuh lo fo ṭhin. Martyrte u dam reng rawh u - remna kalkawnga kan thawh nasatzia a sawi pha chinin an sawi a, sawi ve pha si lo, nasa taka ṭangkai kan tam a. Chungho zinga thawk hlawk ber ber tum, an thawhrimna sawi duh lote chu: Remna a awm theihna tura M.L.A thawk mek lai Pu P Lalupa, Pu Ngurchhina, Pu J.H. Rothuama leh Pu Lalthanzauva khang mi pali te kha mahni dinhmun/ nihna kiantu dik tak ni ta zawkin ka hria. Pu P.Lalupa hi chuan hnam pasal ṭha lungphun a hmuh apiang
ṭhingṭhiin chibai a buk ka hmu ṭhin. Kawng kiantute khan M.L.A candidate tak ngial pawh an chang leh pawhin ka hre lo, Pu Ngurchhina tih lo chu.
Thuneihna leh sum hum tawh chuan mi hmasate hming tihdai kan chak mai
ṭhin. Mi hmasate hming thupa lal tum ṭhin hi Politics, Pawl leh kohhran an tlo ngai lo - in itsik leh inelrelna a hring ṭhin. Mi tin hian kan tuar bakah nun chante hian an tuar nasa ber awm e, tuar bik anga insawi a hlawk tawh lo. Mi tinin kan phak tawk ṭheuhin kan tuar a ni zawk.
Mi dang pakhat leh chu Rev. Dr. Rochunga Pudaite kha a ni. Indira Gandhi-in remna kawng zawng turin a tir a, mahni sum sengin a thlawk kual a. Sorkarin a sum sen bill tura an tih pawhin a bill duh lo; “Ka lehkha zir chhunga scholarship min pek khan min rulhna ni rawh se” a ti mai a. Remna ni-ah pawh khan America
aṭangin a lo thlawk chho a. Sielmat-ah Rev. Chawnga Hall-ah Remna ruai a siam a, an zavaia dingin Mizo ram lam hawia ṭawngṭai vek turin a ti a, an inhawitawn fur mai a, a hlimawm zawhphian mai. Lawmthu sawina leh ram tana ṭawngṭaina an hman bakah sum ṭhahnem tak Mizorama thawn tur an khawn bawk.
Ram chhan hian tih tawh a awm lo a, a hun zelah eng lai pawhin chhan a ngai reng a ni. Thawk tam lem lo mahse an zahawmna mi puitlingin kan sawi nep sak hian martyr-te thla an lawm lo va, ṭhangtharte tan hnam tana nun hlan a ngam awm tawh lo thei bawk. Politics a anmahni er pha chin mual kan liam hnuah ṭhangtharten an la chhuangin an la chawimawi ve ngei ang.
- Rev H.C.Thangluaia,
Zonuam