KAN KHAW RAMAH MI RAM
Kum sawm chuang lai kal taah khan Pu Lalhmingliana Saiawi-in article pakhat “MIZORAMAH MI RAM” tih hi a lo ziak daih tawh a (Lalhmingliana Saiawi Thukhawchang Bu 3-na, phek 218). A article hian thuneitute leh mipui min beng harh zo sela chu tun ang em ema chhiatna hi kan ramin a thleng lo tur. Tunah chuan kan tlai lam mah a ni ta.
Khaw tam tak VC te chuan an khua leh tuite tana lo ram ṭheh tur pawh an nei mumal ta lo, kan khaw ram chu mi ramin a khat zo ta. Khaw tam takah chuan nuhovin thingtuah la turin mi ram a mi thing an ruk a ngai a, pahoin mi ramah mau an ruk a ngai ta. In thar puah tur chuan mi rama thing leh mau lak ruka mahni in puah a ngai ta. Mi rethei ei tur nei lo mau tuai khawrhin mi ram mau tuai leh raw tuai an khawrh ru a. Engtin nge ni zel ang le, keimahni leh keimahni rukru hnamah kan insiam chu a nih tak ber hi a. Aizawl aṭang hian chhim leh hmar chhak leh thlang kawngpui dung hi i zin pahin zawt teh, Champhai, Vairengte, Ratu leh Lunglei thlengin kawngpui kam zawng zawng hi mi ram a ni zo tawh. A neitute hi lo nei mi, ei zawnna ngelnghet duh leh tihputlin tum ran ni se ṭha tur. Mi lian leh hausa eizawnna atana mamawh reng reng lo te an ni tlangpui bawk si. Heng zawng zawngah hian tute nge mawh phur, ministry nge, Revenue department nge, Village Council nge, mipui te? Hriat chhuah a, insiam ṭhat a va hun tehlul em!
Kan ram hi engtia kan neih nge kan ngaihtuah ngai em? Kum tam tak kal taah khan kan lalte khan, mawl hle mah se, tuna kan ram kan tih takte hi thisen seng chauh ni lo, nun tam tak chana min lo sahchhuahsak a nih hi. Lal leh a pasalṭha ten huaisen takin an thlah kal zelte tana eizawnna tura min pek a ni tih i hre reng ang u. ‘Lal te lakah khan bawih ang maiin rethei takin kan awm a, lalin fa thang an ei a, sa chhiah an la a’, tiin an khua leh tuite kha kan insawi khawngaihthlak viau a ni mai thei a. Mahse kan lalte khan an lalna ram kha anmahni tan an hauh ngai reng reng lo va, an khua leh tuite eizawnna atana an tih a ni. Khaw daiah huan an nei tih mai loh chu anmahni pualin ram zau tak khawi khaw lal mahin an hauh ngai kan hre lo. Kan lal te khan rilru chhe tak pua an khua leh tuite zalenna palzutsakin bawihah an siam miah lo a ni tih a chianna chu, an khua leh tuite khan an lal te kha sual an tih chuan an pemsan daih thei tlat. An duh zawng lal an belhsan daih mai thin a ni. An khua leh tuite eizawnna tur chauh an ngaihtuahsak a ni lo va; an in lo puahna atana chak lakna tur ram humhalh(reserve) te an zuah thain an roh em em thin. Lal na fam chu an lalna leh an thu neihna a lan hun chu a awm ngei ang, amaherawh chu an khua leh tuite avanga lal an ni tih an inhre viau niin a lang. 'An khaw ramah mi ram’ an siam ve miah lo bawk.
Mizo lalte 1955-ah an tlawm a, an ram te, an khua leh tui te, lal an nih avanga an fathang eite tih tawp a nih chiah khan Mizoram lal 320 an awm. Chung zawng zawngte chu an lalna chhuhsak man ni lo, ram chhuhsak man pawh ni lo, an fathang ei buh ṭin khat an khaw awmna bial (circle) a buh hum rate ang zelin chhutsak an ni a. An chhutna hi a to berna bialah Rs.13 a nih laiin a tlawm berna bialah Rs 1/- a ni. Chutianga chhutsak chuan kum sawm hu sawrkarin a pe a. Lalho zinga a la tam ber chu Sihphir lal Khawzanghina a ni a Rs 20,826.00 a dawng a, a dawng tlem ber chu Suakliana Sailo, Dampui lal, Lalbuanga Sailo Khamtlang lal leh Lalnghinglova Mautlang lal te an ni a, Rs 180/- ṭheuh chauh an dawng.
Ram min sah chhuahsak a, min pek mana an hlawh chhuah chu chu zawng chu a ni ta a ni. Chubakah sawi chhiat leh hla phuah el, chirh theh tin reng an hlawh bawk. A dik tak chuan mizo lalte hi anmahni duh thua lal an ni lo. Kan history kan en chuan Zahmuaka te chhungkua kan thlahtuten lal atana an sawm a, an duh lo chung chung an lo bel aṭanga kal ta zel a ni nghe nghe. Lal fathang (buh chhun) an ei te pawh anmahni ngen ni lovin mipui te intiamna a ni zawk mah nghe nghe (Mizo chanchin B Lalthangliana, phek 30, para 4). Mi an awpbeh vanga an hnuaia awm kan ni lo va, keimahni ngeiin ‘kan lalah awm ula, in khua leh tui kan ni ang e’ kan tih vanga lal chauh an ni. Sawi tawh angin heng kan lalte zingah hian mahni puala ram zau tak hauh tumah an awm lo va, an khua leh tuite tan ram min humhalh thatsak em em zawk a ni.
Lal an tlawm hnuah Lal chi ni lo, hnam chawm an tih mai ten village council thuneihna chu kan han la ta a le, ram buai thleng kha chuan a la ziaawm viau. Ram buai 1966 hnu lamah phei chuan kan nawm kan makin kan sawisa ta ni berin a lang. Khawtlang hruaitu V/C ten kan khua leh tuite puala ram humhalh tumna chu a nep ta tulh tulh a. Mi lian leh hotute tlawn nan te, mahni pual ram siam nan te, hlawkna engemaw uma forest department tana pek te a lo hluar chho ta a. Thingtlang khaw tam takin an ram chhunga sangha khawina tur dil siam theihna tha tak tak te chu mi lian tlawn nan an hmang ni maw, mi ta a ni ta fer fur mai a. Sawkar Officer khawtlang tana an tih tur leh an pek tur reng tihsaktute hnenah lawmman atan ram zau tak tak pek a ni bawk a. Kan tlang ram leh lui te hi mipuite ta a ni a, kan ei zawnna atana hmang turin sawrkar (parliament) pawhin (right) min pe thlap a ni. (The Scheduled Tribes and other traditional forest dwellers (Recognition of forest rights) Acts, 2006 (No. 2 of 2007) en ila. Chutih laiin kan eizawnna ram, keimahni pual liau liau tizim tur leh kan khawih leh theih hlek tawh loh turin forest department-ah te kan han pe let tlat zel mai si a. Kan ram hun lo awm zel tur (future) ka ngaihtuah hian mi rethei leh harsa zawkte tan hian ṭah a chhuak a ni.
Thing tlang khuate hian i inngaihtuah chiang teh ang u; ‘kan khaw ramah mi ram’ a va tam ta em! Heng mi ram te hi engtin nge kan khaw ram a nih leh theih ang aw! ram inpek danah khan kum bithliah chhunga an enkawl loh chuan cancel theih tih te kha a awm a ni lawm ni kha, khang dan te kha hman theih an ni ta lo em ni le? Khaw eng emaw zata V/C te hi chuan an khua leh tuite tan ram ṭheh tur mumal an nei ta lo, ‘mi ram an ni zo ta’. Hawh u, thingtlang khuate hi harh chhuak ila kan khawtlang hruaitu, khaw chhung mipuite min ngaihtuah miah lo va kan ram ti rirala ‘kan khaw rama mi ram’ siamtute hi i dodal ngam ang u. Chuti lo chuan kan fate chu naktuk lawk aṭang hian mi rama inhlawh emaw, mi ram neih hlawha ei zawng mai mai tur an ni dawn. Chhuan lo awm leh tur (next generation) te phei chu bawih an ni lo vang tih a sawi theih loh. Mi rethei mahnia ram nei thei lo hi kan awm reng dawn. Chung mi zawng zawng ten hmakhua kan neih ve chu kan ram intawm (free land) kan humhim chauh hi a ni.
Heng kan ram te hi forest-a siam a, mi hausa ram nei theite chauh hamṭhatna tur siam zawnga hmalakna reng reng chu kan dodal ngam a ngai ta.
Kan khaw rama mi ram siamtu (factor) hrang hrang te hi chik takin dap ta ila an tihpuitlin theih ngei dawn leh dawn loh ngaihtuah miah lo va ram bik siam te, mimal duhamna te, dan fel tak siam hmasa lo va ram inpek vak vak te hi an ni thei mai lo maw? Khawvela ram rethei (third world) ram tam bera politician te hian an ram mite changkanna tak tak aia an vote an lei theih rengna tura an dinhmun ngaia awm tir reng hi an policy niin a lang. Development hming pu a inhnawm hlek hlek a, inthlan dawna eng emaw sem vak te an ching a, TV thlengin an sem a, mahse chu chuan mi rethei chhungkaw chawikan (develope) aiin an sum sen a tipung chauh a ni si a. Mahni ram pual V/C te hnena dila an pek enkawl theih loh leh harsat vanga mi lian leh mi hausa ho hnena hralh ṭhin te; ṭhenkhatin teak huan kan siam a, ei a tlin hmain mi hausa hnenah hralh a ngai leh si a, chu chuan ‘kan khaw ramah kan khaw ramah mi ram’ tam tak a siam bawk. Hetianga kal zel ai chuan kan vaia kan in ṭawm ram (free land) hi khaw tinin humhalh ṭha ila, kan kum tin lo neih anga fimkhur taka lo neih dan kha kalpui ṭha ila, kan ram hi kan vawng him thei zawk ang.
Lo nghet nei a, eizawnna ngelnghet nei thei turte tan erawh kawng khar hauh lo ila. He sawrkar thil tum hi chu a pangngaiin kal zel se, chutih rualin kan rama mi ram siam tam lo thei ang bera dan nen fumfe taka enkawl ni bawk rawh se. Khawtlang hruaitute pawh harh ila, ‘kan khaw ramah mi ram’ siam belh zel lo tur zawngin tan i la ang u. Kan khua leh tuite eizawnna tur ram humhalh ila, ram ṭheh dan pawh fimkhur takin i ngaihtuah nawn ang u.
Eizawn nana hmang si lo va, ram zau pui pui hauh tlattute pawh inngaihtuah ila, khawtlang ram (free land) ni turin pe let ngam ila. Kan mizo nun dik tak kha chhawm nung lehin, ‘kan khaw ram hi kan khaw ram’ a nih reng theih a, kan za vaia eizawn nana kan hman zui zel theih nan theih tawp i chhuah tlang teh ang u.
- Commissioner Lalkiamlova
Tuikual South