THU INCHUH: PIZAWN/ PUZAWN KOH DAN

“Thil reng reng hi a hming nei hrang diah diah tlak kan ni lo, a hre zawk nih inchuhin kan inhnial phah zel. Thil hming leh ṭawngkam dangte pawh kan hriat dan a inang lo a, kan inhnial zel. Pi pute tih dan pawh hi nei tlâk kan ni lo, mahni ṭan zawng leh mahni hriat dan chauh pi pute tih dan emaw kan ti a, mi dang tih dan sawisel nan kan hman phah leh zel,” te ti i la, ka ti lutuk si ang. V chungchangah pawh ṭawngkam na khawp hiala inhnial kan theih zel kha!

Pizawn/ puzawn “ka pi/ ka pu" tih leh "ka nu/ ka pa" tih chu eng nge a dik zawk awmtir a ṭulna ti ta i la, mi tam tak chuan ‘Mizo dân’ an rawn ti leh hluai ang chu! Upate chuan hetiang thu inchuh theih ang chi-ah hian, "chu chu a dik, chu chu a dik lo," an ti ngai lem lo a, "keini lam chuan chuti khati chuan kan ti a, chutiang khatianga ti pawh an awm a ni awm e," te an ti ṭhin zawk a ni lo’m maw ni le! Tih dan inang lo leh thu inchuh theih thilah a dik bik nih tumin lehkhabu leh kan mi rin zawng te kan pun a, kan inhnial ta mai ṭhin a lo ni. ‘Mizo dan’ kan tih leh ringawt ṭhin pawh hi inenfiah a ngai, kan lehkhabu neih chhun chhun hi chhiar ila, khaw pakhata kan awm khawm lai tu ma’n an chhui thleng thei lo a, an ṭawngkam phei chu hriat ngaihna a awm lo; hmanlai thil kan sawi hian kan pi leh pute hi mi thuhmun an ni lo thei.

Puzawn tih hian nupui te pa bakah nupui te nuṭa (nuṭa an neih chuan) a huam a, "ka pu" tih tur titute hian an nupuite u mipa emaw, nau mipa emaw "ka pu" an tih leh tih loh zawt i la, an hawi â ho duh khawp. Nupui te laizawn te hi “ka pi” ti dût dût tak maw, te pawh tih ve theih zel a ni (Pizawn/ puzawn hrilhfiahnaah nupui te nu/ pa bakah an nuṭa/ laizawnte an tel thu a inziak si a). Hmanlaiin “pu” tih telna ṭawngkauchheh pawh a awm alawm, kan ti thei; kan chhût hlat poh aleh kan ṭawng a inang lo nasa mai. Kan chhui theih chin pawh a hla lo viau mai, hmanlai tak taka an ṭawng hria kan awm âwm lo e.

‘Lehkhabu-ah pawh a awm alawm’ te kan la ti zel thei, lehkhabu ziaktu hmasate hi an inentawn chhâwng nasa ve tih hria ila, lehkhabu hrang hranga awm hi mi pakhat ziah lakchhawn zel a ni thei. Lehkhabu-ah hian ziah tel loh tam tak a awm thei a, a ziaktuin an khaw hman dan a ziak nasa thei bawk. 1940-a chhuak Pu Buanga dictionary pawh JL Laldailova chuan a dik lo a hmu ṭeuh thei mai. Amaherawhchu, hetia kan sawi hian lehkhabu chhuak hmasate hi a rintlak loh tihna a ni lo; Luka ziak anga dik em em tura rin ngawt theih a ni loh bakah Mizote hian tih dan hrang hrang kan nei a, khaw inṭhenawm lawk pawh ṭawng thlûk chena inang lo an awm tih hretute kan ni.

HKR Lalbiakliana Zofate Thu Robawm-ah chuan, “Ka nupuia nu leh pate chu ka fate tana pi leh pu atana ka zawn an ni avangin ‘ka tan pizawn puzawn’ an ni a. Ka pi, ka pu tiin ka ko ang a. Ṭhangthar zingah ‘ka nu, ka pa’ tia ko ve mai an awm bawk. Hei hi a sualna hranpa a awm chuang lo,” a ti a. Fate tana pi leh pu tur ti zo chauha ama pi/ pu tur a nih thu sawi leh daih pawh hi a duh tan inhnialna tham a ni zel.

Ṭhenkhat chuan, “Tunlai mi/ ṭhangtharte chuan,” te an ti ṭhin. Mi ningkhawng hre tan chuan, hetia inkoh chungchanga thu a inhmuh tak lohah chuan, ‘tunlai’ chauh ni loin ‘tun hma’ pawhin tih dan chi khat aia tam a awm tih a chiang tawh reng si a. Hmeichhe ancheh inankhum ang deuh kan ni a, lehlam lehlam kan thu kan inngaihthlaksak lo a, kan ṭanna lam kan sawi vak ringawt mai a ni. Sap ṭawng takin, “Kan râwl a ring lutuk a, mi dang thusawi kan hre thei lo,” a ni e.

He inkoh dan chi hnih hi tun hnaia awm thar thut a ni lo ve ve a, a ṭawng dik zawk emaw, a hmasa zawk emaw zawng a awm ngei ang. Ṭawngkam pakhat, “Kristian zaa za kan inti a,” kan ti chhen a, a titu tak tak kan sawi thei chuang lo ang deuh hian tu tute emaw hian mi tih dan hriain “tunlai hian/ ṭhangtharte hian,” an ti ve chawt zel a ni ber. Thu lâi la tak anga lang siin, “A duh chuan an duh leh tunlai danin nu/ pa mai se, an inkar a ṭhat phah zawk dawn chuan a pawi chuang lo e,” te kan ti a, mei tâwi tê kan nei leh ṭhin.

Kan pian hmaa ṭawngkam awm saah a dik zawk inchuha inhnial fo i hi sim ang u, tu mah kan inhmin ngai chuang si lo.

- Rempuia R. Lûtmâng