Written by
- Rinfela Zadeng

Mipa leh hmeichhia bak hi kan awm thei em?



United States of America (USA) President 47-na atana Donald J. Trump thlan tlin leh lak luh a nih ruala thil langsar em em ni nghal chu–mipa leh hmeichhe chungchang (gender issue) a ni. Donald Trump chuan khawvelah hian mipa leh hmeichhhia (male & female) chiah kan awm tiin sorkar lehkha pawimawh leh hna zawnna kawngah te, sipaiah leh infiamna huangah pawh an pian tirha an nihna–mipa leh hmeichhia chiahin hmun an chang tawh dawn tih chiang takin a sawi lang a nih kha. USA ang ram zalen leh mihring dikna chanvo humhalhna kawnga hmahruaitu leh chutianga mi tam tak awm mekte chuan an helhin boruak a nei zui ta zel a nih hi.

Chutianga buaina nei mek, khawvel sorkar leh kohhran tam takin an pawm tawh, an pianpui mipa leh hmeichhia an nihna kalsana awm LGBTQ hi kan zir chiang dawn a ni.

LGBTQ

LGBTQ (lesbian, gay, bisexual, transgender, queer) kan tih chuan–mawngkawhur, patil, tuai, damdawi lam thiamna (medical science) hmanga mipa hmeichhiaa inlet/hmeichhia mipaa inlet, mipa leh hmeichhe mutpui thei ve ve, mi danglam bik, mipa emaw hmeichhia emaw rilru pawh pu chuang lote hi an ni kan ti thei awm e. Kan thupui sawi mek hi vawiin khawvela kan buaipui leh kan hmachhawn mek a ni a; fimkhur tak leh uluk taka zir chian ngai leh hmachhawn ngai a ni.

Sex kaihhnawih thil a ni

LGBTQ kan sawi ruala kan sawi tel loh theih loh chu sex (mipat hmeichhiatna) hi a ni a; LGBTQ nen hian a inzawm tlat a ni. Bible zirtirna ring mi, Pathian ringtu kan nih chuan Genesis 1:18-ah Pathianin mipa kawppui turin hmeichhia a siam tih kan hmu. Mipa leh hmeichhia chuan 'sex' an hmang ang a, leilung luah khata fa nei zel turin Pathianin sex hi mihringte hnenah a thlawnin a pe tih kan hmu. Chu thil chu LGBTQ-te inkarah chuan a awm ve ta lo a; anmahni anpui, an zahmawh anpui an kawp avangin fa an nei ve thei ta lo a. Chu chu 'sex' tarmit aṭanga kan thlir chuan a dik thei lo a, anmahni pawh mihring pangngai angah pawm harsa kan tiin kan en hrang ta a nih hi.

Mihring dikna chanvo humhalhna aṭangin

LGBTQ-te hi engtik aangin nge khawvelah an lo awm ṭan tawh kan hre lo a; Bible-ah pawh mahni mipatpui mutpui chu sual a ni a, tihhlum tur a ni tih kan hmu (Lev. 20:13). Thuthlung Thar lamah chuan Tirhkoh Paula chuan mawngkawhurte chuan Pathian ram an luah loh tur thu a sawi thu kan hmu bawk (I Kor 6:9). Chutiang chuan khawvelah hian rei tak an lo awm tawh a; kum 1924 khan Henry Gerber chuan hetiang mite dikna chanvo humhalh tumin Chicago, USA-ah hma a lo la daih tawh bawk. Kum 2011 khan UN Human Rights chuan LGBTQ-te dikna chanvo ngaihtuahin a pawm ṭan a; kum 2014 khan UN Human Rights vek hian LGBTQ-te leh mi pangngaite hnathawh hlawh chu an inzat tur a ni tiin a sawi. Tunah phei chuan khawvel ram sorkar leh kohhran tam takin an pawm a, dan ang thlapa innei leh pastor hna thawkte pawh an awm ta zel a ni.

Kum 2012 khan The Presbyterian Church, USA chuan pastor atan mawngkawhur an nemngheh avangin Mizoram Presbyterian Kohhran chuan an inzawmna an chhu chat a nih kha. Tunlai khawvelah chuan lehkha pawimawh dahkhahna turah pawh an nihna–mipa leh hmeichhia bakah, LGBTQ-te tan hmun a awm zel a ni tih kan hre vek awm e. Chhimbâl rawng hi anmahni thlawpna rawng a ni a, Mizote'n kan en ṭhan em em English Premier League leh khawvel football league lian dangte pawhin an thlawp tih kan hre vek awm e.

Tunlai khawvel leh LGBTQ

Tunlai khawvel kan hman mek hi 'mahni pawimawh berna khawvel' (self centre prespective) aṭanga engkim hi thlir a ni tawh a; chu rilru chuan mi thiamte leh zirna in zawng zawng a luah khat zo tawh. Chutianga zirna leh finna chu tunlai ber ber leh kan pawm em em a ni tawh bawk. Chuvangin, LGBTQ-te pawhin an nihna chu an dikna leh an chanvo a nih thu an tlangaupui a; khawvel mi thiamte leh Pathian thu thiam (liberal theologian) tam takin an pawmpui a. Mizoramah ngei pawh mikhual an ni tawh lo a; sorkar leh kohhran thlengin kan la buaipui tur leh kan la hmachhawn zel tur an ni. LGBTQ-te hi kan fanu, kan fapa, keini ang bawka Kristian an ni a; Pathian an rin thu leh chhandamna pawh an chan ngei tur thu huai takin an sawi ngam bawk.

Engvanga lo awm nge?

Keini ang chuan LGBTQ-te lo awm chhan hi kan hre thûk ve lo a; an awmna chhehvel boruak leh pian tirh aṭanga lo awmte pawh an ni thei awm e. Khawvela mi thiam zawkte pawhin LGBTQ lo awmna chhan hi an zir nasa tawh a; science lam aṭangte pawhin nasa takin an zir a ni. LGBTQ-te hi an pianpui ve rêng nge, an duhthlanna, tih thuah hian mi thiamte ngaihdan pawh a rual thei lo. Ka tawnhriat ve pakhat chu–hmeichhe pakhatin patil a nihna chhan a sawi a. A naupan lai aṭangin a pa deuh sa a, inkhelhte pawh a thiam a. A upat deuh hnuah chuan hmeichhe ngaihzawn tur a hmu a; sex a hmanpui theih zel bawk avangin mipa aia hmeichhe ngaihzawn chu nuam a tih zawk thu leh a patil zui tak thu min hrilh. Hmeichhia a ni tih a inhre reng tho tih a sawi bawk.

Sual a ni em?

Bible zirtirna ring lo, Kristian ni lo leh Pathian awm ring lo tan chuan LGBTQ nih hi sual a ni kher lo thei a. Mihring dikna chanvo aṭanga thlir phei chuan LGBTQ-te hi keini ang thoa mihring pangngai, keini aia danglam bik tura siam an ni. Liberal theologian-te thusawi aṭangin Pathian aṭanga an dikna chanvo, Bible aṭanga an dikna leh van rama an chanvo thlengin huaisen takin an hauh ngam tawh. Keini ang Pathian thu hre thûk lo tan phei chuan sawi tur pawh kan nei ve lo hial ang. Chuvangin, Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar zirtirna ilo en teh ang.

Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar aṭangin

A tira kan sawi tawh ang khan Pathian ring mi, Bible zirtirnaa innghat tlat tan chuan LGBTQ-te hi mi sual an ni lo e, tia pawm erawh a harsa. Leviticus 18:22-ah chuan, hmeichhia ang maia mipa dang mutpui chu thil tenawm tak a ni tih a sawi. Leviticus 20:13-ah chutiang thil tihnaah chuan Israel ramah chuan thi tura hremna pek a ni a; chu chu uirena, inngaihzawnna leh ran inpawlnate nen a ni. Chu chu tunlai khawvela LGBTQ mi thiamte chuan heng khapnate hi Thuthlung Hluia vawk ang chi rannung thianghlim lo nena inzawmna neih khapna nen tehkhin an ni an ti awlsam hle. Tunlai Kristiante hian Thuthlung Hluia inkhawm dan zawng zawng an zawm vek loh ang bawkin, mipat hmeichhiatna hman khapnate hi kan zawm a ngai lo niin an sawi.

Mahse, Thuthlung Tharah hian Thuthlung Hluia mipat hmeichhiatna hman khapnate chu a dikzia a nemnghet leh a; Thuthlung Tharah pawh mipat hmeichhiatna hman khap a ni. I Korinth 6:9-10 ah Paula chuan, ‘Mawngkawhur’ tia a thumal hmante hi Greek literature-ah chuan mipa leh mipa inpawlnaah a titu leh a tuartute a kawk a. Heng thumal pahnih zinga pahnihna hi I Timothea 1:10 chuan ‘Chanchin ṭha zirtîrna dik kalh’ anga inngaih, bawih zuar, dawthei leh tualthattute nên a sawi a ni.

Rom Lekhathawn 1:24-28 hi liberal scholar-te chuan awmzia sawifiah an tum a. Paula hian pathian dang biakna thil tih, mipa naupang tête mipat hmeichhiatna hmansualna chu a sawisêl mai niin an sawi. Mahse, chutiang hrilhfiahna chu a dik lo tih a chiang a. Paula chuan Rom 1:24 leh 27-ah hian, mipate’n mipat hmeichhiatna hmanpui an tihte hi ‘inhmangaih tawnna’ tih a nih thu a sawi a; châng 26-ah pawh hian patilte thil tih chungchang a sawi bawk. Mi thiam dangte chuan Paula hian mipa leh hmeichhe inkar 'sex' chauh a sawi a, LGBTQ-te thil tih ṭhin chu a dem lo niin an sawi. Mahse, he hrilhfiahna hi an ṭanchhan mil mai a ni a, Paula’n a sawisel chu LGBTQ-te thil tih a ni. He thu hi Thuthlung Hlui hnuaia dan (law) bakah, I Korinth 6:9-10 leh I Timothea 1:10-ah hian Paula hian chutiang thil tih zawng zawng chu a khap tih a chiang hle.

Engtin nge kan dawnsawn ang?

LGBTQ-te rilru puthmang–mi pangngai ai chuan an danglam tih kan pawm a; pawn lama an chetzia thleng pawhin a lang. Mahse, insûma tihdanglam theih a ni. Mi pangngai pawhin sex châkna te, sex ni kher lo sual tih duhna rilru kan pu vek a, kan pianpui a ni. Kan insûmna leh kan kalsanna hi sual laka kan fihlimna a ni a; chu chu Pathian thu kan awihna leh kan nun kaihruaitu a ni. LGBTQ-te keini ang bawka mi pangngai, mipa leh hmeichhia ni tura Pathian siam an ni a; an taksa milpui ni lo rilru dang an pu mai chauh a ni. Chuvangin, hmusita diriam mai loin ṭanpui ila, anmahni ngei pawhin danglam tumin Pathian rinchhanin ṭan la se la, an hneh thei ngei ang.

Ka taksa anpui ît ṭhin mihring ka lo ni thei a; chutiang rilru pu chuan ka lo seilianin kum tam tak ka lo hmang tawh pawh a ni thei e. Mahse, Pathian chuan mipa emaw, hmeichhia emaw ni turin a anpuiin min siam tih hre reng la. I taksa mila i rilru thlak danglam turin theihtawp lo chhuah la, Pathian pawhin a ṭanpui ngei ang che.

- Rinfela Zadeng