KUKI BLACK DAY
Ni 13 September 1993 khan kan unau Kuki pawisawi lo mi 100 chuang zet chuan, an nunna hlu tak chu Naga hel pawl nun rawng em em mai, National Socialist Council of Nagalim an tih mai, Issak Muivah-a kaihhruai lakah an chan a ni. He thil rapthlak tak mai hi heng khua: Zoupi, Gelnel, Santing leh Nunthung hmunah te hian a thleng a. Heng khuate hi Manipur State huam chhunga awm an ni. Zoupi khuaah hian nunna chan awm hnem berin mi 87 lai an thi a, Gelnel khuaah mi 13, Santing khuaah mi 4 leh Nungthul khuaah mi 3 an thi a. An zavaiin kan unau mi 107 lai te chu darkar 24 chhung lekin khawngaihna tel hauh loa rawng taka thah an ni.
Zoupi khuaa chengte chu ni 15 September 1993 a an khua chhuahsan vek turin NSCN-IM chuan an hriattir a. An pi leh pute aṭanga an khua, an ngaih em em chu hreh tak chunga chhuak tura an inbuatsaih lai; chhuahsan tura an ni tuk (deadline) pawh a nih hma, ni 13 September 1993 ah chuan NSCN-IM chuan an ṭhawng thut a. An hun tiam ni aia ni 2 laia hmaa an chet avangin kan Kuki unaute tan chuan inrinna hman a awm eih lo a. Naga hel pawl lam thung chuan che fuh an inti kher mai!
An tlanchhuahna tur zawng zawngah hual vek an ni a. Pawi sawi lo, kut chu hnung lamah ṭawn beh sakin, thlabar taka an siam hnuah, sa sattu in sa a sat ang mai hian, dimna nei hauh loa sah hlum an ni a, an chetna hnuhma chu pawisawilo thisenin a bual a ni. Kuki chu hnam chi peng hrang hrang awmkhawm an ni a, an thlahtute'n an tana an hnutchhiah sak ramah an cheng a ni. British sawrkar chuan Kuki ram chu rawn lain, rorelna pahnih British India leh British Burma hnuaiah dah an ni a. Hemi (kum 1919) hma zawng hi chuan Kuki ram chu amaha zalenna pum hlum nei niin, Lal te'n an awp a ni. Indopui 2-na a lo nih khan, Kuki ram chuan zalenna (Independence) a neih let leh theihna kawng a nih beiseiin, British sawrkar chu puiin, Kuki mi te chuam Japan ral an do ve a. Indopui a lo zawh a, Allied Forces ten Axis ho an hneh khan Kuki mipuite beiseina chu tihthlawnin a awm a, Kuki te chu India hmarchhakah te, Burma hmarthlangah te leh Bangladesh-a Chittagong Hill Tracts-ah te an awm darh a ni.
India-ah chuan Kuki te chu Manipur, Assam, Meghalaya, Nagaland leh Tripura huam chhungah te awmin, Mizo ramah erawh chuan Kuki te hi 'Mizo' tia sawi leh hriat kan ni. A sawina thumal hi dang mahse thlah khat, hnam khat tho kan ni. Politics-ah an hnufual avangin an awmna state-ah te chuan a hniam zawk chan changin an awm tlangpui hlawm. Amaherawhchu, Manipur-a tlangram zawng zawng deuhthaw khi chu Kuki ram a ni tlat thung - tu ram mah a ni lo a, an pi leh pu te hnen ata an rochun liau liau a ni.
Sualah pawh sual tenawm ber mai, duhamna sual mak tak mai chuan, Naga hel pawl NSCN-IM hruaitute thinlungah chuan bu a rawn khuar ta a. Kuki ram chu an ramah an chhal lui tlat a, chu chuan an mihring pui te ngei pawh rawng taka thah duh hial khawpna rilru piangsualah a hruailut ta a ni. Kum 1997 a NSCN-IM leh India sawrkarin inkahhai an puan hma, kum 5 chhung (1992-1997) khan Kuki mipuite chu nasa taka tih retheiha awmin, hnam ṭhenkhat phei chu Naga hnamah inleh luih tir an ni hial a.
He kum 5 chhung lek hian hmeichhia leh mipa, tar leh naupangte chungah pawh en hranna leh timna, khawngaihna nei hauh loin rualkhai takin duhamna sual chuan an chungah ro a rel a. Mi 1000 chuangin an nunna an chan phah a, NSCN-IM chuan, khaw 500 vel lai an ti ṭiau a, mi 50000 vel lai chenna in nei loin an vahvaih phah bawk a ni. A nihna takah chuan Kuki hnam nuai bo tumna hi kum 1950 vel aṭang daiha lo inṭan tawh a ni. Kuki mipuite chu, an pi leh pute'n lu chhum ban chhum huama an lo sah zau sa ramah, anmahni ram ngeiah NSCN-IM te chuan tukluih chhiah an khawn a, a rilru nat thlak em em a ni. Naga hel kut thlawn tuartu kan mite chuan Central lamah chhawmdawlna dilin, an manganna vawi duai lo an thlen chung pawhin an mangan thu an thlenna lehkhate chuan Central Sawrkar bawlhhlawh bawm bak a chang pha si lo.
Heng tawrhna rapthlak tak tak zingah hian, ni 13 September 1993 kha a nasa ber niin, Kuki mipuite chuan Black Day tia hmangin, puan dum an zar a, khawnvar chhiin an kalkhawm ṭhin a ni. Keini pawhin kan unaute tawrhna hi hriatpui ila, he thu ziak hian a chhiartute thinlungah Naga hnam huatna ai mahin, Zo hnahthlak hnam inpumkhat a ṭulzia tuh mawlh teh se.
- J.Lalramnghaka (Jeru-a)