Aizawl bawlhhlawh Sawngbawl leh Thehthang chungchang
Hriselna ṭha kan neihna tur hian kan chenna leh keimahni ngei pawh kan fai leh thianghlim a pawimawh. Ram changkang apiang hi an fai emaw tih hial turin hetiang lamah hian ṭan an la ṭhin. Kum1994-a India rama hripui (plague) nasa tak leng inṭanna nia sawi Surat (Gujarat) khawpui kha bawlhhlawh ṭawp an ngah lutuk vanga leng nia hriat a ni a, tunah erawh chuan Surat khawpui chu India rama khaw fai leh thianghlim berte zinga mi a lo ni ta. Singapore khawpuite phei chu kum 1970 chho khan an lo fai tawh a, khawtlang hriselna tehna Infant Mortality Rate (IMR) leh life expectancy lamah pawh hman aṭangin khawvela changkang leh hrisel ber an lo ni ṭhin.
North-East khawpui tihchangkanna tura Govt. of India hmalakna North-Eastern Region Capital Cities Development Implementation Program (NERCCDIP) hnuaiah SIPMIU, Aizawl-in a thawh tur zingah bawlhhlawh ruahman tel a lo ni ta a. Chu hmalakna chu Solid Waste Resource Management an ti a, Mizo ṭawng chuan bawlhhlawh lakkhawma hman ṭangkai leh a bak mumal taka thehthang tihna a ni ber awm e. Chumi atan chuan ruahmanna lian tham tak siam a ni a. Enchhinna (pilot project) thla ruk chhung zet chu Aizawl veng panga - Laipuitlang, College Veng, Chawnpui, Nursery Veng leh Kanan Veng)-ah te hian Local Council ṭheuh te nen
ṭanghovin 2015-16 chhung khan neih a ni. Chu enchhinnaah chuan chhungkaw tin hnenah bawlhhlawh bawm chi hnih pein bawlhhlawh ṭawih thei (bio-degradable) leh ṭawih thei lo (non-biodegradable) te thliar a, dah hrang tura hriattir leh zirtir an ni. Chung bawlhhlawh chi hnih - a hranga dah chu motor hran ve vea phur chhuakin an dahna tur ruahman sak an ni.
1. Bawlhhlawh ṭawih thei lo chu Tuirial kama dahna tur (dumping ground)-a an dah hnuah thliar hran (segregated) a ni. Bawlhhlawh thliar hran : lehkha, polythene, darthlalang & plastic bottles, plastic nawi, thir, dar etc. te chu a hmunah a lei duhtute hnenah hralh chhuah a ni a, chutiang ang chuan bawlhhlawh aṭangin sum siam theih ang ang siamin thehthang fel a ni. A bang la awm te chu landfill-ah chhung khawmin leivung nen chawhpawlha chil
muk ṭhin tur a ni.
2. Bawlhhlawh ṭawih theite chu Lengpuia vermi compost (Changpat-ek-leiṭha) siamtu M/s Vermizo Society-te nen inbe remin an farm-ah bawlhhlawh ṭawih thei awm ang ang chu chhun tir an ni a, chung chu Changpat-ek-leiṭha siamnaa a raw material-ah an lo hmang ṭangkai ta vek mai a ni.
Hetianga bawlhhlawh thliara a dahna tur hmun fel tak siama lo dah hrang thei tur hian chhungkaw tin inzirtir leh thiamtir hna erawh hi chu a hautak deuh a nih pawhin kan zir ṭheuh a ṭul dawn a, chutiang atan chuan SIPMIU-in bawlhhlawh bawm chi hnih : a ṭawih thei leh
ṭawih thei lo dah hranna tur a sem tawh kha.
Tunah hian Aizawl veng 83-ah hian hetianga kan bawlhhlawh zawng zawng sawngbawla thehthang theihna turin ruahmanna SIPMIU-in a lo siam tawh chu Govt. of India-in pawmin tihfel a ni tawh a, contractor pawhin hna an thawk mek a. Heng hi peih fel a nih hunah chhungkaw tin bawlhhlawh, bazaar bawlhhlawh leh office/ institution bawlhhlawh thliar fel sa chu la khawmin a keuhna turah chhungin sawngbawl a ni tawh dawn a ni.
Sanitary landfill hi tawitein sawi fiah dawn ila. Bawlhhlawh awm khawm hian hmun a luahin a rim a chhia a, hmun a ti ṭawp a ni mai lova, bawlhhlawh awmkhawm aṭang hian natna hrik leh thil ṭha lo dang tam tak a insiam theih avangin ram changkangah chuan a thehthang dan ṭha neih hi an ngai pawimawh hle ṭhin. Chuvang chuan khua a lo ṭhang lian zel a, kan bawlhhlawh a lo pun zel hian a thehthang dan tur fel tak neih a ngai a ni. Chutiang chu chenna in hnaiah a dah tur a ni lova, heng hmun aṭanga natna hri leh boruak ṭha lovin mite hriselna a tihchhiat lohna turin hmun fianrialah chauh dah tur a ni. Chutianga bawlhhlawh thehthangna chu tuna sanitary landfill kan tih hi a ni.
Tunah hian AMC-in bawlhhlawh paih khawmna atana a hman lai leh a sira ram lei belhah hian sanitary landfill buatsaih hna thawh ṭan mek a ni. Aizawl khawpui bawlhhlawh
aṭanga a ṭawih thei lak hran a nih hnuah chuan tlemin a lo hulhar deuh tawh ang a; a chhun khawmna tur hmunah chhung khawmin chung aṭang chuan suma chantir leh theih chi leh hman zui theih chi te thliar felin hmun hul zawkah a hrang ṭheuha dahin a tam thei ang ber hralh chhuah tur leh hman ṭangkai leh theih turte felfai zawka dahkhawmna tur hmunte buatsaih a ni ang. Tin, chutianga a la bang chu hmun ruam leh khuar hnawh khah nan leivung nena chhun pawlhin chil muk ṭhin a ni dawn a ni.
Hetianga chil mukna tur hmun pawh hi uluk taka buatsaih tur a ni a. Bawlhhlawh tlingkhawm aṭanga a tui fir insiam (leachate) hi thil hrisel lo (toxic) a nih avangin kan environment leh lei a tihchhiat theih avangin lei chhungrila a luh zel theih loh nana dangtu tur polythene phah tur a ni a, tin, luan khawm tira dawh khawm theihna turin a luanna (drain) fel tak pawh siam vek a ngai bawk. Tin, heng bawlhhlawh chhun khawmna hi kum 5 dan zela a thar buatsaih tura ruahman a ni. Chutiang ang chuan tuna project hi kum 25 chhung hman a ni dawn a ni. Tichuan, leachate tling khawm chu uluk taka enkawl hnuah a thehthang dan tur dik takin thehthang ṭhin tur a ni ang.
Hetianga kan khawpui then thianghlim a lo nih huna kan luikawr leh kan dai hnai luite a lo thianghlim leh tur ringawt pawh hi a nghahhlelhawm hle. PHED khan thingtlang khaw fai inelna (Nirmal gram Purashkar)-ah khan zirtirna leh recommend-na kha a kalpui
ṭhin a, khang khuate kha Govt. of India aṭanga rawn endikin a ti ṭha khuate kha lawmman pawisain an pe ṭhin a, khatianga khaw fai lawmman dawng thingtlang khaw tam tak kan nei tawh a nih kha. Khatiang inelna leh lawmman siam kha a hlawk khawp mai. Khatianga hma lak a nih khan malaria natna lam thlengin kan sawtpui nia hriat a ni.
Khawpui fai, thianghlim leh hrisel ni tur hian kan hmun leh hmaite hian remchanna tak pawh a nei a, Aizawl hi India ramah hi chuan khawpui fai ber leh thianghlim ber ni tur pawhin kan lehkhathiamna leh changkanna hian a tlin hle ang tih hi ngaihtuah theih tak a ni. Chutianga rilru nen chuan kan chenna khua leh veng ṭheuh hi buatsaih ila a va duhawm em! Tuna Aizawla SIPMIU hmalaknaah hian mitinin mahni inchhungah bawlhhlawh ṭawih thei leh ṭawih thei lo thliar hi tihtakzeta zirin kan tu leh fate leh kan awmpuite zawng zawng zirtirin kawhhmuh ila. Chu chauh chu mipui lam mawhphurhna a ni a; a bak chu SIPMIU mawhphurhna a ni ang a; mipui hriselna pawh nasa takin a lo kang chho mai tawh dawn nia.
- C. Dorema, Khasi Veng, Kulikawn