TUNLAI TITI: Lengpui Airport leh Mizo ṭawng
LENGPUI AIRPORT
Cable network leh social media hrang hrangah Lengpui Airport mi dang kuta hlan chungchang hi ka lo thlir ve a, ngaihdan siam thiam a har rualin, Mizoram sawrkarin harsatna an neih hi hriatpui lo leh hriatthiampui tum lo an awm tih chu a chiang hle mai.
Ka lo hmuh dan chuan, ZPM sawrkar hian kan airport neih chhun hi a enkawl a hautak vang ringawta mi dang kuta hlan tum niin ka hre lo. Airport ṭha nei tur leh thlawhtheihna chi hrang hrang ṭumna tur chuan runway leh mamawh dang ṭha neih a ngai a. Mamawh dang hi chu thu dang lo ni se, runway ber hi duhthusâm lo ber chu a ni ta rih a. PCN (pavement category number), runway ṭhat zawng tehnaah hian 36 chauh a nih lain, PCN 50 emaw tal ni turin Ministry of Civil Aviation chuan a duh. Kan runway category hi a hniam êm avangin airport license pawh thla tum tê têin min rawn pe tawh a; tun ang reng a nih chuan thla khat tê têa license min pek hun a thleng ang a, min tihtawpsak hunin min nang mai ang tih a hlauhawm. Airport ‘cute’ tak neih a, thlawhtheihna ṭumna tur neih ṭhat leh si loh hi thil inhmeh lo tak a ni. Sawrkar kal ta khan kan airport neih chhun hi a ‘cute’ tur lama hma loin, runway ṭha nei tur zawngin hma lo la ta zawk se, license chungchangah hi chuan sawrkar rilru a hahin a rinawm lo. Runway ber a ṭhat chuan airport chu zâwi muang pawhin a chei ṭhat theih dawn a ni.
Indian Air Force kuta hlan kan hlau êm êm ringawt hi chu kan insawiṭhaih vang niin a lang. Mizote hi tun hma aṭanga pilril taka awm ṭhin kan nih avangin kan hawiher hi a zîm lo thei lo a, hlauh pawh kan ngah lo thei lo. Mahse, khawvel ṭhang chho zel leh thiamna sang chho zelah hian kan hnufual bik tur chu a ni lo. Rêl kawngin Mizoram chhim leh hmar a paltlang tur ringawt pawh kan insawiṭhaih nasa a; NGOCC pawhin rêl kawng an duh loh thu an au chhuahpui a, MUP lamin ngaihtuahna fim an hman avangin nasa zawkin rêl kawng hi kan do ta lo a ni chauh zawk a. Airport chungchangah pawh hian insawiṭhaih loin, thluak fim hman a hun ta hle mai.
IAF kuta hlan duh lo hoin an duh loh chhan an sawi uar ber chu–indo hun lo thleng ta se, an beih hmasak ber tur a ni tih hi niin a lang. Indo hun lo thleng ta se, kan hmelmate chuan thlawhtheihna ṭum theih tawhna êk êk chu an rawn vaihma tho ang. Air Force an awm emaw, awm lo emaw, Lengpui Airport leh Tuirial Airfield hi chu an rawn bitum chat ang tih hi mi pangngai tan chuan rinhlelh chi a ni lo. Indona hmun azirin IAF hian an mamawh a nih phawt chuan Lengpui Airport hi min rawn hmansak (commandeer) tho tho ang. Ram venhimna thil a nih dawn avangin kan lo phal lo ngawt thei dawn lo. Chuvangin, he hlauhthawnna leh kan insawiṭhaihna hi chu awmze nei lo a ni.
Air Force kuta hlan duh lo hoin an sawi leh pakhat chu–civil mite kan chêp ang tih a ni. Sawrkar lamin an sawi danin, civil mite chêpna airport reng reng hi IAF ho airport a ni a, civil lamin an hman ṭâwm vang a ni a. Hei hi a dik khawp ang. Chutih lai chuan, Bagdogra Airport khu IAF ta a ni a, civil thlawhtheihna an chêp lo a, zanah pawh IAF hian an ṭum a phalsak a ni. Kei ngei pawh hi Bagdogra Airport-ah hian vawi thum ve ve ka thlâwk lutin ka thlâwk chhuak tawh a, harsatna kan tawh ka hre lo.
MLA zahawm tak Pu TBC Venchhunga sawi dànin, Lengpui Airport hi IAF hnenah hlân dawn ta ila, civil airport IAF-in an enkawl tura inhlan vawi khatna a ni dawn a. Air Force lam hian Mizorama an chêttlat theihna tur hmun hi an awt em em a, chhim lamah pawh an va thlithlai tawh tih kan hria a. Hetia an awh em em hmun neitu duh dàn chu a lal zâwk ang tih hi thil chiang sa a ni a; chuvangin, sawrkar hian Mizo mipuiin kan chhiatna tur chuan inremna a siampui lo ang tih kan rin ngam a ngai a ni.
Rin dan kan lo neih ve mai maiah chuan, Air Force hian Lengpui Airport hi an enkawl chuan anmahni hman tur bik runway hran an siam ngei ang a, tuna kan runway neih lai hi min upgrade sak ang a, min hmanpui dawn lo. Bagdogra-ah pawh Air Force hian runway hran an nei a, civil leh sipai lam hi an insu buai lo. Hetiang tak a nih phei chuan civil lamin hmang ve thei lo mah ila, Lengpui Airport hian runway pahnih a nei dawn a, a ropui sawt dawn a ni. Tin, rîkrum thilah civil runway hi hman theih loh lo ni palh ta se, runway pakhat dang hman tur a awm dawn a, hei ringawt pawh hi thil ṭangkai tak a ni dawn.
Airport Authority of India hian Lengpui Airport hi neih hlen a duh niin Pu Venchhunga hian a sawi bawk a. A ram khu an kuta pek an ngiat a, chumi a theih loh chuan an rawn ûksâk duh lo ni awm tak a ni. Tribal land hi non-tribal hnena hralh/pek phal loh a ni a, hemi avang ringawt pawh hian harsatna lian tak a awm phawt. Tin, Airport chungchanga national policy awm mek kan zawm a ngai ti pawl pawh an awm a, hei hi thil ṭha lo pawh a ni lo. Ama'rawhchu, national policy kan zawm theihna tura harsatna min siam chuan kan zâwm thei lo a ni mai a, zawm tum luih hram tur niin a lang lo.
Lengpui Airport IAF kuta hlan chungchangah hian a dik leh dik loh ngaihtuah lem loin, a ṭhat lohna lam kan sawi uar viau a, a ṭhatna lam leh kan hlawkpui theihna lam hi kan ngaihtuahnaa kan telh ve a ngai awm e.
MIZO ṬAWNG
Lalnunrila Fanai, Nongthymai, Shillong article ka chhiarah chuan ‘sap’ tih leh ‘vai’ tih hi proper noun a ni e, a rawn ti a. Hei hi a ni thei dawn em ni tih ka ngaihtuah zui a. ‘Sap’ kan tih hian mingo ho kan sawina a ni a, Europe rama cheng leh North America-a cheng, Caucasian ho kan sawina a ni ber a. ‘Vai’ kan tih hi mi hàng/buang, a bik takin India phai rama cheng ho hi an ni. Chuvangin, ‘sap’ tih leh ‘vai’ tih hi proper noun ni loin, common noun ni zawk turah ka ngai.
‘V’ chungchang a rawn sawi hi ka pawm zawng tak a ni thung. Spoken leh written hi a inang chiah chiah tur a ni lem lo a ni ang. Hindi-ah hian ‘papawr’ kan tih hi English hawrawpa an ziah chuan ‘papad’ an ti a, mipa/hmeichhe naupang ‘larka/larki’ kan tih pawh hi ‘ladka/ladki’ tiin an ziak daih mai. Káa kan sawia ‘v’ kan lam telna ‘lovin’ tih hi kei chuan ka ziakah chuan ‘v’ ka telh lo vek mai. Lama a rîk dan kher khera ziah hi ṭul loah ka ngai a ni ber e.
Hnam hnufual kan nih avangin kan ṭawngah hian neih loh kan ngah ang reng hle a. Chabi, tala tihte hi Hindi a ni daih a, mahse, kan ṭawngah kan seng lut a. ‘Lalṭín’ kan tih pawh hi English-a ‘lantern’ an tih, kan lam dàna kan lo lam ve mai a ni. ‘Sap’ tih pawh hi Hindi-a ‘Sahib’ (ka pu) an tih, an lamtawi aṭanga kan lak a ni. Hetiang hian ṭawng dang aṭanga kan ṭawnga kan seng luh tam tak kan nei. Mahse, ṭawng danga common noun anga an neih, kan ti common noun duh lo tlat hi ka hrethiam lo. Pakhat chu ‘church’ hi a ni.
Kei chuan ‘biakin’ tiin ‘biak’ leh ‘in’ hi ka inzawmtir lui a, mahse, Mizo ṭawng zirmi leh thiam intite chuan an dah hrang. Pathian kan biakna ber, kan inkhawmna in, ropui tak taka kan sakte hian hming bik an nei ta lo a, ar in te, vawk in te nen an thuhmun deuh ta reng mai hi ka ui hle a ni. ‘Church’ proper noun-a an hmanna, entir nan, ‘"Presbyterian Church’ angte hi chu ‘Kohhran’ tiin proper noun kan neihtir a, hei hi chu thil ṭha tak a ni. Pathian kan biakna in pawh hi ‘biakin’ ti ve ta mai ila, kan ṭawng kan tihausa sawt a ni mai a, a pawina leh harsatna eng nge awm le? Vawk in te, ar in te pawh ziah zawm vek a ngai dawn asin, tiin hnialna a awm thei a. Hmasang aṭang tawha kan vulh, ran kan dahnate hi chu thudang lo ni se, tun hmaa kan neih ngai loh, Pathian kan biakna bik in hi chu thil thar, kan pi leh pu hun laia la awm ngai lo a ni a, thil thar a nih ang bawkin Pathian kan biakna in hi common noun thar a ni ve thei turah ka ngai a, ngaihtuahna i sêng tlang teh ang u.
- David M. Thangliana