Written by
Commissioner Lalkiamlova
Tuikual South

Kristian hi India ram tan Foreign sakhua a ni em?

India ramah, a bikin Hindu sakhaw betute zingah, Kristian sakhaw sawi nepna atan ram dang sakhua (imported religion) anga sawi tum an awm reng a. Hindu, Jainism, Budhism leh a dangte chu India sakhua bik anga inngaihtir tumna a ni. Chutih rualin kristian hmasawnna dal tumna pawh a ni tel awm e. Kristian hian khawvel ram hrang hrangah do a hlawh em em a. Kristianna hi a dik tak chuan lal ram a ni a, Lal Isuan khawvel huapa ram a rawn din chu a ni. Israel rama Jerusalem khuaa din angin a ngaih theih ang, amaherawhchu a leilungah ni lovin “... Pathian ram chu in zingah a awm” (Luka 17: 21) a tih angin Lalpan a ram chu khawvel huapin mihringte thinlung lamah te, an nunphung leh biak dan hmangah te kan zawn chhuah mai theih turin a lo dah vek zawk a ni.

BC 340 velah Phillipa Maccedonia lal, Alexander the Great-a pa chuan Greece ram khawpui hrang hrang Argos, Megara, Sparta, Athens, Korinth leh a dang te hnehin Greek ram ropui tak a din chhuak a. A ngaihtuahna chu Greece maiah a tawp lo va, khawvel pumpui hneh tum a ni. BC 336-ah miin an thah tak thut khan a fapa naupang te Alexander-a chuan a pa lalna chu a chhawm lo thei ta lo va. Ani pawh chuan a pa thil tum chiah khawvel pumpui hneh chu a thil tum lian beraha rawn neih ve leh a. Khawvel pumpui hneha chumi chunga lal nih mai chu a tum a ni lo va, khawvel pumpui hi sawrkar pakhat hnuaiah, culture pakhat, tawng pakhat leh sakhaw biak pakhata siam a tum a ni. Chu a thil tum chu amah zuitute hnenah pawh a tuh nghet hman hle a. Kum 33 mi lek ni a BC 321ah Babulona a awm laia a thih khan a thil duh leh tum chu a thi tel ve reng reng lo. A sipai general-ten a ram an insem pawhin a thil tum tipuitling tur chuan anmahni ram chan theuhahtheihtawp an chhuah ta zel a ni.

Palestina rama Israel te, an pu Abrahama atanga culture leh sakhaw biak ngelnghet tak lo nei tawh te hnenah meuh pawh mi tam tak an sakhua an biaktir thei a. An tawng an zirtirin an hmang uar em em a, an hming te ni se thalai tam takin Greek hming put an intihhmuh a, Juda sakhuaa kulmukte rilru tibuai map khawpin rei lote chhungin an hneh a ni. (Thuthlung Hlui leh a Thar Kar Thu, Chhut thumna, Published by Synod Publication Board; By Pastor Liangkhaia Bung 3, No. 4.) Kan Bible meuh pawh vawiin thlengin a Greek original-ah chuan kan tih kan tih tak mai hi. Jerusalem khawpuia an temple bulah pawh thalaite infiamna tur hmun ropui leh nuam tak tak an siam a, chutiang kal tlang chuan Juda thalaite an hipin an Juda sakhua meuh pawh an tihdalsak hman hle a nih kha. Hei hi tunlai Zoram thalaite pawh kan in enfiaha kan invenna tur pawimawh tak a ni vein ka hria. Greek ho hmanrua bawk hi central sawrkar hian kankristianna min tihdalsak tur hian a rawn hmang lo vang tih a sawi theih loh.

Judate chuan Alexandera hi khawvel lal te zinga a hnuhnung ber tur niin an ngai a. Khawvel huapa lal ram din tuma a bei ang hian an lal Messiah lo kal tur chu khawvel huap lal ram rawn dintu tur niin an ngai. Alexander the Great-a tum leh beisei ang chiah hian Messiah lalna hnuaiah chuan khawvel pumpui hi an thu hnuaiah a awm ang a. Judate chu an chungnung ber ang a, an hnam dan chu khawvel dan a ni ang a, an sakhua chu khawvel sakhua a ni ang a, an culture pawh khawvel culture a ni ang. Heta tanga ngaihtuah hian Pathianin Alexander the Great-a te pafa chu khawvela a ram rawn din tur lo entir lawkna hlim thla atan a hmang a ni kan ti thei ang.

Messiah (Isua) khawvela a lo kal chhan ber chu ‘lal ram din’ a ni ta reng a. A thu hmasa berah pawh “sim rawh u van ram chu a hnai tawh e” tih a ni (Mathaia 4: 17). Amah a lo kal hmain chu lal ram dinna tur atana Judate zinga a kawng siamtu Johana pawhin “sim rawh u van ram chu a hnai tawh e” tih thovin a rawngbawlna a tan a nih kha (Mathaia 3: 1). Alexander the Great-a te pafa thil tum ang chiahin khawvel pumah sakhaw pakhat, nun phung pakhat, beiseina hmun khat siam chu a thil tum a ni. Chu chu a hnam thlan Israelten khawvel thil taka an lo beisei chu a ni tum dan a lo ni si lo va, an buai phah ta a ni. Annin Judai ram tungdingtu tura an ngaih laiin Judate lal inti reng siin ‘Ka ram chu he khawvela mi hi a ni lo’ a ti tlat si a. A lalna ram hmuh theih si lohvin lal ka ni a ti lawi si a. A zirtir thlan chhuah te meuh pawh an buai. Thihna ata a thawhleh hnuah pawh ni sawm li chhung lai Pathian ram thu a zirtir a (Tirhkohte 1: 3) chuti chung pawhin ‘Lalpa tunah em ni Israelte hnenah ram i pek leh dawn’ tiin lei lal ram an beiseina bawkin an la dawr a (Tirhkohte 1:6). Lal Isuan van lal ram khawvela a rawn din hi an hre thiam mawh hle a ni. Vawiin ni thleng hian he lal ram hi khawvel leilunga mi tur ni a ngai, Mizo rama thlentir tum tlat te kan la awm. Lal Isuan ‘Ka ram chu he khawvel a mi hi a ni lo, ni sela chuan ka thuihruaiten an bei ang’ (Johana 18:36), a tih te; ‘Pathian ram chu hmuh theihin a lo thleng lo ve’(Luka 17: 20, 21) a tih te; ‘tisa leh thisen hian Pathian ram chu a luah lo vang’ (1 Korinth 15:50) a tih te hi hriat fiah ava pawimawh em!! Kan hriat thiam loh avangin Pathian ram mi leh sa, a khua leh tui nih awmzia pawh hi kan hre thiam mawh hlechu a nih hi.

He lal ram leh a sakhua hi khawvel ram khawiah mah hian foreign sakhua a ni thei lo. Pathian chu khawvel zawng zawng siamtu a nih avangin he lal ram leh sakhaw lo ding chhuak tur hi khawvel ram tinah a zungzam a lo dah lawk vek zawk a. Paula Atheni khuaa ava kal khan chu sakhua chu a kenglut a ni lo va, an Pathian biak zingah a lo tel reng tawh a ni tih ava hrilh chauh zawk a ni. “Nangni Atheni khua a mi te u, engkimah sakhaw ngaihsak tak mi in ni tih ka hria e, ka len paha in chibai bukate ka en laiin, maicham pakhat a chungah ‘Hriat Loh Pathian tan’ tih ka hmu a. Chuti chuan hre lova chibai in buk thina kha, chu mia thu chu ka hrilh che u a nih hi” a ti a nih kha (Tirhkohte 17:23). Greek ramah pawh foreign sakhua ni lovin hre lo va an biak thin an zinga awm reng tawh kha a lo ni zawk.

Kum 1980 chhoah khan Bihar-ah thu hrila kan kal tumin an Pathian biak min hrilh a. Lung 12 chibai an lo buk tlat mai, mahse lung sawmpahnih kher chibai an bukna chhan an hre lo. Josua bung 4:3-a, Jordan lui laia lung sawmpahnih chanchin kan han chhiar chuan an lung sawmpahnih biak intanna ngei ni theiin an ring nghal thei mai. Chutiang chuan hnam hrang hrang te nun phung leh pathian biak leh chibai buk danah Pathian ram thu leh Pathian pakhat biakna chi hi a lo inphum daih tawh zawk a ni. Hindu High caste Brahmin puithiamte Pathian fakna hla,Rev. Anand Chaudhury,Hindu high caste puithiam fapa piangthar chuan, January 1988-a Evangelist Conference Kolkatta-ah heti hian a sawi:

1. Om shri Bramoputara namoh = Pathian fapa kan fak a che,

2. Om shri Panishrudha namoh = Nula thianghlim fapa kan fak a che,

3. Om shri Parista narayana namoh = Mi rethei ber te anga lo kal kan fak a che,

4. Om shri virucha namoh = Thinga thi kan fak a che,

5. Om shri panchkaya namoh = Hliam hmun ngaa tuar kan fak a che,

6. Om shri mithrugaya namoh = Thihna ata tho leh kan fak a che,

7. Om shri thaksana murthi namoh = Pa Pathian ding lama thu kan fak a che.

India rama sakhaw hlun bera ngaih, hindu te biaknaah pawh Pathian fapa Isua Krista chu a lo lang daih tawh a ni tih he ta tang hian a chiang khawp mai. Hre lovin chibai an lo buk reng a ni. Lal Isua chuan “Kei hi kawng leh thu tak leh nunna chu ka ni”(Johana 14: 6) a ti a. Chu kawng leh thu tak (truth& path) chu Gautama Budha, Budhist sakhaw hmu chhuaktu pawh khan a zawn ber a nih kha. Chu kawng leh thu tak chu kan India ramah leh khawvel ram tinah hian a lo awm tawh sa a ni. Thailand rama Budhist lehkha bu pakhatah chuan Buddha khan “Ka hnungah hian mi pakhat‘Are Metraya’ (Remna lal) a lo kal dawn” ti a a sawina lehkha bu a awm an ti.

Tirhkohte thiltih 17: 26, 27-ah chuan ‘Tin, lei chung zawng zawnga awm turin bul hmun khat vekin hnam tin mi a siam a, an tan hun bite a ruat a, an awmna ram rite a khamsak a, Pathian an zawn a, an dap an dap a, an hmuh mial theih nan; ani chuan min hlat lo theuh si a’ a ti a. Khawvel hnam tin hi ama siam, an awmna ram ri te pawh a khamsak amah an zawna an hmuh ngei theihna tura hlat lo theuhtu chu a ni a. Hmun tinah a awm a, ram tinah leh mi tinteah hian kan zawna kan hmuh mai theih turin a lo awm vek zawk a lo ni e. Chuvangin Kristian sakhua hi India ramah foreign sakhua ni lovin a ram leh an sakhaw biakah pawh lo awmsa reng tawh zawk a ni.

- Commissioner Lalkiamlova

Tuikual South