Written by
Zomawia Khiangte

Sapṭawng leh a behbawm

Hman aṭanga vawiin thlengin tlanglawn taka Mizoten keimahni ṭawng ngei dik lo taka kan hman hi a tam khawp mai a.

Mi ṭhahnemngaiten chan-chinbu hrang hrangah ziak kur ngiai nguai thin mah se a sawt mawh khawp mai. A bik takin hmeichhe tleirawl lamho hian ṭawng dik lo hman a hrat zual em aw, a tih theih. Chubakah, phai lama school emaw college emaw University emaw kal, Mizorama rawn let leh hian an hriat loh vang hrim hrimin emaw, Mizo ṭawng pawh thiam mumal meuh tawh lo khawpa vai rama lehkha zir anga lan an duh vangin Mizo ṭawng dik tawk lo an hmang chawk. Chung mite chuan Mizo tawng pawh thiam thathum meuh lo khawpa sap ṭawng thiam anga lan hi an tum ber a ni duh hle. A nihna takah chuan mahni pianpui tawng pawh thiam chiang vak lo chu tawng zir lama mi talented vak a ni lo tihna a ni a, chutiang mite chuan hnam dang tawng lek phei chu an thiam ril chiam duh lo khawp mai.

Sap ṭawng thiam tehna

sang ber eng nge ni ang?

Mahni piangpui ṭawng (mother tongue) sap tawng ni lote tan sap tawng thiam tehna sang ber eng nge ni ang? A har hle mai. Mizo zingah pawh hian sap tawng thiam hi an thahnem tawh hle mai a, an thiam dan kawng pawh a inang na hek lo.

Mi thenkhat chu tawng (spoken English) thiam tak an ni a, thenkhat chu a lamrik dan (pronunciation) thiam tak an ni thung a; thenkhat erawh chu a ziah lama thiam tak an ni bawk a. Ziah lama thiam rau rauah pawh thutluang (prose) lampang hawizawnga ziak thiam tak an awm laiin, hla thu (poetry) lam pang hawi zawnga ziak thiam tak an ni thung.

Sap tawng lam rik dan dik thiam leh a tawnga tawng thiam hi chu sap tawng thiam tehna atan chuan a pawimawh rual rualin dah nau deuh ta ila, a ziaha ziah ngei mai hi a tehna sang ber a ni lo thei lovah ngai ta phawt ila. Grammar lam ringawt thiam hlur pawh a ni chuang lo mai thei bawk.

Solfa thiam ber berte hi zai thiam kan tih ber berte an ni ngai lem lo ang hian. Miin sap tawnga article a ziah thin avang ngawtin dah san ngawt tur an ni kher lo mai thei, chu ai chuan a article chu khawi Newspaper ah nge chhuah a nih tawh tih emaw, khawi Magazine-ah nge chhuah a nih tawh tih hi a pawimawh ber ang.

Scholarly Journal (Peer-reviewd Journal) a article chhuah thei ngat chu an thiam tawk hleah a ngaih theih ang. A chhan chu hetiang chanchinbua article chhuah tur reng reng chu subject expert ten chhuah tlak a nih leh nih loh kher mei takin an check hmasa hrep phawt thin a, mithiam pui pui article zinga 50% deuh chauhte chu publish-sak tlakah an ngai thin.

Tin, sap ṭawngin lehkhabu a ziak a, a publish tawh, tih vang ringawta dah san ngawih ngawih tur pawh a ni chiah lovang. A lehkhabu publish chu tu nge publisher? Mi thiam tak zet-ten a lehkhabu ziah chu tha an tiin an ngaisang em? tihte ngaihtuah tel tur a ni ang. Mizo zinga pa lar, lehkha thiam sang zet mai pakhat chuan sap tawngin lehkhabu a chhuah thin a. Mahse, a lehkhabu chhuahah chuan typing mistake a tam thin em em a, tin a English grammar, construction etc te a mam zan lo a niang e, mithiam tak takho chuan ‘Kan phai vai mithiamho chhiar atana pek em tur chuan a sitawm hle mai a,” tiin an inhrilh ru ser ser a ni! (Chutia kan tih avanga ziah ngam loh tur erawh a ni miah lo thung) A nihna takah chuan ‘tu in nge thiam ti?’ tih zawhna chhanna aṭang hian miin sap tawng an thiam leh thiam loh chu a hriat theih viau awm e. Amaherawhchu, ‘thiam ber’ erawh a awm theih loh tluk a ni. Khawvel mite ngaihsan rawn Shakespeare-a meuh pawh grammar hre lo lutukah critics thenkhat chuan an chhuah ve tho a ni! Phai lam English chanchinbu lian ( The Hindu etc.) vela Staff Writer atana an chhawrte pawh a thiam tak tak anga ngaih ngam an ni ang chu.

Sap ṭawng lehlin

sual ṭhenkhat

Mizo ṭawng chu Mizo tan a ni a, sap tawng chu sapho tan a ni. Lehlin hi fimkhur loh chuan intuha lo lutukin a lehlin daih theih.

a) ‘I hria em?’: Eg. Marin, en teh I hria em? vawiina ka lengchhuak ka chauh zia chu maw, stepah ka thu tawp a nih chu! He ta ‘I hria em?’ tih tawngkam chuang tlai lutuk mai lo chhuahna bul nia lang chu sapho an han titi-a an thu sawi leh tur an haihchham deuh laia ‘Ih, Ih” an tih ve nana an tawng kam hman ‘You know’ hi a ni awm e. Mizo tawnga a ngial a ngana lehlin chuan ‘I hria em? tia lehlin ve mai thei a ni lah tak a! He tawng chuangtlai, a bik taka hmeichhe tleirawlten an uar em em hi sap tawng lehlin sual aṭanga lo chhuak a ni ngeiin a lang.

b) “anga maw?”: Mizo
ṭawng kalphung pangngaiah chuan “anga maw?” tih chu future tense-ah chauh a hman theih. Mahse, hun kal tawh sawi nan hmeichhe thenkhat chuan an hmang fo mai.

A lo chhuahna nia lang chu sap tawnga word pakhat ‘would’ lehlin sual aṭangin niin a lang. ‘Would’ hi ‘will’ past tense a ni tih chu pawl 4 zir lai pawhin an hria a, ‘ang’ tihna a ni a. Hei bakah hian hun kal tawha kan thil tih ‘fo thin’ sawi nan an hmang ve bawk thin tih hriat a pawimawh tel. Eg. When I was a young boy, I would read novels every night. Tichuan, he laia ‘would’ hi ‘fo thin’ tihna zawk atana hmanna hun (tense) angah hian a awmze bo thakin ‘ang’ tiin an letling ta daih a, tichuan ‘anga maw’ tih chu a lo chhuak ta ni berin a lang.

c) But: But hi Mizo ṭawnga ‘mahse’ tih emaw, ‘amah-erawhchu’ tih nen hian eng tik lai pawhin a intluk reng lo. “He is ugly, but liked by every one” heti angah hi chuan ‘mahse’ tih nan a intluk chiah chiah a. Leveticus 19:14 hi en teh ang : Thou shalt not curse the deaf, nor put a stumblingblock before the blind, but shalt fear thy God: I am the LORD (KJV) Hei hi kan Pulpit Bible ah chuan hetiang hian lehlin a ni: Bengngawng chu anchhia i lawh tur a ni lova, mitdel hmaah tlukna i dah tur a ni hek lo; amaherawhchu i Pathian chu i tih tur a ni: kei hi LALPA chu ka ni, tiin. Mizo tawnga ‘mahse’ emaw ‘amaherawhchu’ tih kan hmannaah reng reng a hmaa kan thu sawi zawh chiah kalh zawng deuh thuin a zui ngei ngei thin. Eg. A thin a rim hle a, mahse a ang chuang lo.

Khi laia Bible chang pakhat kan lakchhuah pawh khi heti hian lehlin ni ta zawk se a Mizo tawng a tluang zawkin a rinawm: Bengngawng chu anchhia i lawh tur a ni lova, mitdel hmaah tlukna i dah tur a ni hek lo; i Pathian chu i tih zawk tur a ni: kei hi LALPA chu ka ni, tiin. He laia ‘but’ leh Mizo tawnga ‘amaherawhchu’ tih hi a intluk ve tawh lo a ni. Lehlin tharah chuan an rawn paih ta reng a. Pulpit Bible-ah hian hetianga ‘but’ lehlin hi a tam khawp mai.

- Zomawia Khiangte