'Thatchhe hnam' kan ni maw?!

Kan duh thawh lutuk vang nge ka hre lo va, kan sawi tum hi kan ngaihtuah chiang lo deuh hian ka hre ṭhin. Thusawitu lar takte pawh an ni a, ziaktu lar, mite ngaihsan te pawh an ni ta ve ang. Kan thusawi leh kan thu ziakah hian “Chumi hnam chu kan ni,” “Hnam rinawm lo” “Khap nghah lutuk hnam” “Hnam dawihzep” "Thatchhe Hnam”... sawi tur a tam mai. Remchang apiang invuah a, thinrimna hriktlakna atana “Chumi hnam” kan inti chhen mai hi chu ka rilru a lo na ve ṭhin.

Hetianga phuahchawp hnam mai mai atan chuan ka in phal lo reng reng; Mizo hnam dik tak kan ni a, kan ni reng bawk ang. Mizote hi “rukru hnam” pawh kan ni lo, “phulhlut hnam” pawh kan ni lo. Kan thusawi-ah te, thu kan ziahah te hian fimkhur ve deuh ilang chuan a ṭha tur a nia. Hetiang mai maia hnam remchang apiang kan invuah mai chuan kan inenfiah a ngai ang. Lehkhathiam inti eng ang mah ila, mahni hnam ṭawngkam mawi lo tak taka kan puh fo chuan a ṭha lo ang. Kan lo thatchhe deuh te pawh a ni thei e, kan lo rinawm lo pawh a ni thei e, zu duh tak pawh kan ni thei; hei vang ngawt hian “Zu duh hnam” kan ni lo. Ṭhenkhat lo rinawm loh avang maia Mizo hnam hi “rinawm lo hnam” kan ni kher lo. Hnam khat huang chhungah chuan ze hrang hrang kan awm a, a rinawm vek theih loh va, a taimak vek theih loh. Kan dawihzep vek bik lo va, lehkhathiam kan ni vek lo ang - chutiang chuan kan nungchang a inang lo ang chiah hian kan duhzawng te pawh a inang ngai lovang.

Mihringah hian ze pawnlawi tak kan awm a, thutak a nung lem lo, ho tak taka hram tlahawlh, mahni hna pawh pawlawh deuh deuha thlingtla ṭhin, ṭhenkhat an hnaa an thutak a, fiah taka hriat tum an awm laiin ze pawnlawi ho hi chuan “A ṭha ve tho alawm” tia duhtawk mai hi kan tam hle. Chung chu mizo zingah pawh hian tam tak kan awm, thu tak hailut lem lo, a der a nung ni si lo, khawvel hi a awlsam zawnga kal, rilrua helh ren run nei lote avang hian Mizote hi “ho taka nung hnam” kan ni lo. Buapui tham zu-ah kan buai a, zu buaipuitute zingah hian zu duh mi takte chauh an ni lo va, zu pawh a tema tem ngai reng reng lo te pawhin an buaipui a, kohhran-in a buaipui a, ram hruaitute pawhin an buaipui a, inhnialna a awm a, titheitu chuan a ti mai a, kan la buai em em zel tho. Hei vang hian Mizote hi “Zu in hnam” kan ni lo va, “Zu zuar hnam” pawh kan ni hek lo. Khawvelin a buaipui luai luai chu Mizo zingah pawh buaipui tham a lo ni ve zel a, kan buai a ni mai. Zap kiang theitu chuan
ṭhahnemngai takin thawk rawh se. Kan thihna, kan ral thumna, kan retheih phahna leh mi ang lova min siamtu a ni ve tlat. Sawimawituten sawimawina han zawng ngial ṭhin mahse, sawimawina awm lo ‘zu' a ni miau a.

Pi leh Pu-te hunlai kha chuan mahni intodelhin hun an lo hmang ṭhin. An taima em em a, mahni an inchawm zo va, khawtlang inthununna pawh kha a ṭha a, khawilaiah emaw sual tia han sawi tur chu awm ve zeuh ṭhin mah se, lal thuneihna hnuaiah tlangvalten naupang, ṭhalai teah inthununna an lekkawh ṭha a, tumah thatchhia an awm lo. Hun lo zelah changkanna in min han nuai tak tak a le. Zawmthawtna a lo awm a, chhungkua khawsa thei, nuam taka awm thei kan lo ni hlawm ta a, kan faten hnathawh an rawn peih lo tual tual a, nu leh pa thawh chhuah sa ringin hna an thawk peih ta meuh lo. Intodelh chu a hla ta vang vang viau a ni. Hetih karah hian taima leh intodelh tum tlat chu an awm reng tho; mi zawmthaw leh thatchhiate an lo awm ve nual tak avangin Mizote hi “Thatchhe hnam” kan ni reng reng lo.

Chhungkua inenkawlna a ṭhat tawk loh vang te, ram inrelbawlna ṭha lovin nasa takin kan nun min nghawng dan te hi kan thlir ngai em? Sum leh paiah duham chin tawk kan nei lo va, thil dik lo taka tih kan hreh lo va, chu chu nu leh pa tam tak nunah a awm miau avangin fate nuamsa takin kan siam zui a. A ṭha viau dawn emaw kan tih kha ‘thatchhe’ awm mai mai, hna thawk peih lo kan tam phah ta lutuk a ni. A chhan hi kan zawn chhuah thiam a ngai fo ang.

Ṭhenkhat hna thawk peih lo an awm avanga mizo zawng zawng hi ‘thatchhia’ kan ni lo. Taima tak tak, a sur a sa hnuaia thawk peih, hna changkang tak tak thawk, sawrkar hna mahni hna anga ngai mi taima hi mizo zingah kan tam teh a nia. Thatchhiatna haw ngawih ngawih, tumruhna avanga hreawmna zawng zawng paltlang, thawhrimna chauh hmatheh mizo nula tlangval zingah hian chhiar theih khawp an la awm asin. Mizo dik tak chu a thatchhe tur a ni lo.

Kan rinawm a, kan rinawm lo maw? Enge a chhan ni ta le? Mizote hi kan rinawm a, kan taima bawk asin. Hman lai chuan miin in a chhuahsan dawn pawhin thingfakin a do mai a, nilengin hnathawkin a kalsan a, thil bo leh rukru tih thawm a awm lem lo, rukru avanga khawtlang buai mup mup phah an tam lem lo. In kawngka kalh nan hmanrua ṭha tawk an nei lo va, a ṭul lem lo a ni ang. Tunah chuan kawngkhar kalhna ṭha ber ber kan siam a, kan in compound misual luh hlau reng rengin sum tam tak sengin kan siam a, heti chung hian misual chuan mi in an rawk fo si.

Sawrkarin min venghimtu police a nei a. Mi rinawm lo tam tak kan kat ta nawk mai, eng vanga rinawm lo tam ta mai nge maw an nih le? Sum an duh a, hna an thawk peih si lova, chhungkua mumal lo aṭanga rawn in irh chhuak an tam ta si - chhungkua zirtirna dawngsawng ṭha lo mi vakvai kan lo tam ta bawk nen. Hengte hi an rinawm lova, an sual chhan chu ‘sum’ an it vang a ni. Rual an pawl ve si a, hah taka sum thawh chhuah an peih tawh bawk si lo. A ṭhenin ruk an ru a, a ṭhen dawtsawi hmangin an rinawm lo va, chhungte, nu leh pa an bum a, mah se heng vang ngawt hian mizo hnam hi ‘rinawm lo hnam’ kan ni ngawt thei lo.

Mizo hnam kan tung ding thei asin:- Pu Rokunga chuan ṭhahnem ngai em emin ti hian hla a lo phuah a, "Mizo kan ni kan hmel a ṭha, kan tum a sang bawk si. Chutin kan hmingthan mawina chuan, khuavel a deng chhuak ang,” a lo ti. Mizo hnam hi “thatchhe hnam” “rinawm lo hnam” ni mai tur chuan ka phal thei lo a ni. Thatchhiatna-in kan nunah kua thuk takin hreuh
ṭhin mahse, i tho ang u, i harh teh ang u khai. Kan ṭanrual chuan tuin nge min chim ral ang, kan taimak a, kan rinawm a, kan inlungrual chuan tuman kan ram hi min chimral lo ang. Intihchangkan tum lovin changkanna dik takah lawn chhuah tum ila. Intichangkangho, mahni hnam hnualsuat ni awm taka hawipir ho hi chuan ram leh hnam an hum him ngai lo vang.

Sawi mawi theih ngai loh zu sawimawitu ni lovin, eiru nia hriat, milianho anga kan ngaih mai ho nun ngaisang lovin ‘Mizo hnam’ nun ze mawi tak hi pho chhuah zel i tum ang u. Ram leh hnam hruaitu atan chuan mi dik leh huaisen thlang chhuak thiam ila, chhungkua bulṭanna dik hi ngaipawimawh ila, tichuan ‘thatchhe hnam’ tia kan sawi te hi a bang mahna le. Mizote hi ‘hnam rinawm’, ‘hnam taima’ ti hian insawi tawh zawk tal ila a va nuam dawn em aw! Kan sal tanna aṭanga chhan chhuak tur hian nang leh kei hi kan la tling tawk a ni.

Mitin hian Pathian ṭihna nun tak tak nei ilang chuan kan buaina tam tak hi a reh ngei ngei ang. Ram hruaitu-in Pathian ṭihna tak tak a neih si loh chuan ram a hruai ṭha ngai dawn lo. In chhung nu leh pa in Pathian ṭihna nun tak tak nen a in chhung a kaihhruai loh chuan chhungkaw ṭha a siam chhuak ngai lo vang. Chimrala kan awm loh nan hawh u i tho ang u. Tichuan kan ram hi a dam ang.

- R.Zomawia