Written by
- Lalchuailova
ITI Mualpui

Aizawl (Aijal) chanchin

Aizawl hi kum 1810–1821 lai velin Lalsavunga’n a lo luah/ṭhut tawh nia hriat a ni (Source: Ṭobul by K. Zawla leh Zawlkhawpui by B. Lalthangliana). Chumi hnuah Mizo lal ropui Suakpuilala fapa Thanruma chuan Aizawl hi kum sawm (10) vel a luah/ṭhut ve leh a, a pa a thih tak avangin vaiho hnenah chhiah khawn a remchan zawka rin avangin Tanhril lamah a pemsan ve leh a; tichuan, Aizawl hmun chu a ruak leh ta a ni.

Mizote hi hnam dang rûn thuah leh anmahni (Sapho) lambun leh beih thuah Kumpinu (British) mit a mîm a, dah mai mai chiah an ngai lo va. Mizoramah hian kulh (fort) siam ṭula an hriat avangin kum 1890 February ni 15-ah a hmun nghet ruatin, lal ropui tak Thanruma khaw hlui chu ‘Aijal Fort’ sak nan a rem bera ngaiin W.W. Dally, commandant chuan Cachar police 400 hruaiin February ni 25, 1890-ah kulh chu an sa ṭan ta a. Heta ṭang hian tun thlenga mei mit lova a awm avangin Aizawl lo pian chhuah ní-ah pawm a ni ta. Kum 1990 February ni 25 khan Aizawl centenary lawmna pawh ropui takin Mizoram sorkarin AR Lammualah a nei ta nghe nghe a ni.

Aizawl tih hming hi Raj Bhavan (Governor compound) bula zawl, tuna hriatrengna lung phunna hmun velah hian aichal leh aidu a tam em em a; chu hming leh záwl chawi chuan Aizawl tih hming hi phuah a ni ta a ni (Source: Ṭobul by K. Zawla leh Aw! Zawlkhawpui by R. Thanhlira).

Aizawl tih hming hi kum 1890 lai vela Chittagong leh Silchar lam aṭanga Sap sipai lo lutte’n an lam thiam loh avanga ‘Aijal’ tia lam leh ziah ṭhin a ni. Mizo ho pawhin an ziah dan ang khan kan ziah ve mai loh nâkah, Sap tih dan a ni miau a, min awptu an ni bawk si a. Kum 1972-a UT kan nih khan Aijal tih chu Aizawl tiin thlak a ni ta a.

Tun hma chuan Aizawl kan tih kha a zîm ṭhin hle mai. Kulikawn aṭanga Chanmari hi a ni deuh mai. Chaltlang nu leh pa upa tawh lamte chuan tun hma deuhte kha chuan ‘Aizawlah ka kal dawn’ an ti ṭhin. Tin, rambuai laia curfew puan a nih pawh khan Kulikawn aṭanga Chanmari huam chhung (Aizawl area) angah chauhte khan puan a ni ṭhin.

Captain G.H. Loch-a khan Aizawl hi a ngainâin a chei nasa a, Shillong-a sipai hmun aia nalha siam tumin hma a la a. Sipai Lammual a lai a, in sain, Champhai lama fár leh thingte la thlain a phun ṭeuh a ni. Aizawl ti-Aizawl-tu chu amah ngei kha a lo ni. Sipai Lammual laihnaah hian Rs 1,200 sen a ni (Source: The Making of Aizawl by J. Shakespear, Lt. Colonel).

Aizawl hi Kumpinu-in a awp lai khan khaw nuam, mi chen tam lohna ni se tih an duh avangin emaw ni dawn ni, ‘Khawpui awm man’ (personal residence surcharge) kha Bawrhsap A.G. Mc Call-a khan kum 1932 velah a siam a. Hemiah hian chhung tina mipa kum 18 chin chung lam chuan kum khatah Rs. 3 ṭheuh an pe a, a hun lai chuan rit tak a ni.

Aizawl hi Zo fate tana a hlutna chhan eng nge ni ang? Zo fate chenna khawpui lian ber, kohhran hmun leh sawrkar hmun pawimawh hrang hrang awm khawmna hmun a ni. Heng avangte pawh a ni ang e, Mizote chuan Aizawla in leh lo din a, Aizawl khua leh tui (citizen) nih kan châk phah chhan hi. Zo fate Jerusalem tih awm rêng zawng a lo ni.

Tunah Aizawl enkawltu Aizawl Municipal Corporation (AMC) chuan Aizawl chu khawpui nuam, ralmuang leh hrisel, hmasawn leh khualzinte tana khawpui mawi leh nuam ni thei zel turin an hma la a, ruahmanna kawng hrang hranga an siamte hi mipui hian thlawpin, Aizawl hi khawpui nuamah i siam ang u.

- Lalchuailova, ITI Mualpui