AIZAWL
Aizawl hi kum 1889 vel aṭanga chhum lo chat loa luah a lo ni tawh a, hemi hma lamah pawh hian Lalsavunga chuan kum 1815 velah Aizawl a lo luah tawh bawk. Lalsavunga hian Kelsih leh Hlimen aṭangin Aizawl hi a lut a, tuna Tuikhuahtlang bul Bawrhsap In aṭanga Dak Inpui chhak vel, Baja Tlang thleng vel hian awmhmun an khuar nia hriat a ni. Lalsavunga hi Mizo lal zingah pawh lal hmingthang tak a ni a, Aizawl hmunah hian kum 1828 thleng vel awmin, kum sawm chuang zet zawt chauh a awm hman tak nâin, Aizawl hi a humhim ṭhain lal dangte pawhin an rawn tibuai lo viau nia hriat a ni. Vawi khat mah lal dangin Aizawl hi an rawn rûn lo a, amah zawk chuan khaw dangte a rûn fo zawk a, Aizawl a humhim hneh hle a, a pasalṭhate pawh an chhuanawm hlawm hle. Lalsavunga pasalṭhate hi Vanapa, Zabiaka, Pu-Uia leh Zaphunga te an ni a, anni vang hian in zathum vel khua, Lalsavunga khua leh tuite pawhin thlamuang takin an awm theih phah ṭhin.
Tichuan, Lalsavunga chuan kum 1828 velah khaw thar zuanin, Aizawl aṭangin Darlawngah a pêm leh a. Chutia an pêm takah chuan Aizawl hmun pawh chu a ruak a, a hnu kum 40 zet ral hnuah Suakpuilala fapa Thanruma chuan kum 1875–1885 chhung vel Aizawl a luah a ni. Chumi hnuah Tanhril lamah ram thar zuan lehin, Vailen vawi hnihna (1889–1890)-ah khan Silchar aṭanga Vai rawn lutte chuan Aizawl hmunah bu khuarin, Lushai Hills chu awp hlen tumin an inruahman a. W.W. Daly, Superintendent of Police hruai Surmah Valley Frontier Police 400 rualte chuan Aizawl an rawn lut a. February 15, 1890-ah Aizawl chu awmhmun nghet neihna hmun atan pawmin an inbengbel ta nghal bawk a. Chumi hnu lawk Feb. 25, 1890 aṭang chuan Fort Aijal pawh an din nghal a, chuta ṭang chuan Aizawl chu chhum lo chat loa luah a lo ni ta a, vawiin thlengin mei mit loa luah a lo ni ta a ni.
Chutianga Aizawl chu khawpui bera hman a lo nih tawh ang chuan vawiinah ngei pawh khawpui bera hman a ni chho ta zel a, ṭawngkamah phei chuan ‘Zofate Jerusalem’ tih hial a ni. Kan khawpui pawimawh ber a ni a, sorkar inrelbawlna, hriselna lam leh kawng engkimah kan hmunpui ber niin, chhim leh hmar, chhak leh thlang aṭanga kan pan khawm ber a ni. Aizawl khawpui hi a boruak a ṭha a, eng emaw changa boruak chhia tamna tia sawi chu lo awm leh zauh mah se la, a tlangpuiin Aizawl boruak hi a ṭha viaua sawi a ni. Amaherawhchu, Delhi khawpui ang bawkin kan khawpui hian amah kan hmuh a, amah kan hmangaih theihna turin ngainatawmna a hloh tial tial emaw tih mai tur a ni a, kum 20 kal ta leh vawiin hun chu danglam tak a ni ta.
Delhi khawpui hi kum 1917-a architect Edwin Lutyens ruahmanna anga din thar a ni a, kum 1931-ah chuan a nih tur ang takin sorkar hmunpui leh a behbawmte nen ruahman zawh vek a ni. Lal ram khawpui phu hliah hliah tura duan niin, kawtthler zau tak takte awm tura duan a ni a, President chenna kawta kawtthler pakhat Rajpat phei chu Paris khawpuia an kawtthler chhuan ber Champs De Elessy aia zau zawk a ni hial. President chenna hmun leh India Gate inkarah ringawt khuan keini thingtlang khaw sawm aia tam hi thâwl takin a awm theih hial a rinawm. Hmun tam takah fountain (tui chik) phingphisiau dah niin, hmun tam takah pangpar huan a awm a; thlawhna aṭanga thlir phei chuan ramngaw emaw tih mai turin thing a tam bawk.
Nimahsela, chutiang taka khawpui ropui a ni chung chuan Delhi khawpui chu khawpui hrehawm a nihna tam tak a awm thung si. Nuihna awm lohna khawpui a ni a, khawpui chhunga pangpar tam tak awmte pawh chu mahnia par ve mai mai, tihhlim tur pawh nei loa mawi ve ringawt hi an ni ber zawk. A chhunga chengte pawh chu ropui leh hausak duha inel vek emaw tih mai turin ni tin an inpel suau suau a ni.
Delhi ang bawk chuan Aizawl khawpui pawh ram roreltute rorelna neih dawn hnaih leh neih lai velah phei chuan veng kilkhawr ber thlengin a boruak chuan min chim a; party inepna leh pute thlavang hauhna boruak leng vel chuan kan khawpui boruak chu a tibawlhhlawh ṭhin hle. Chanchinbu tinah chu lam hawi chu hmuh tur a awm a, social media lamah chutiang boruak bawk chuan hmun hulûm lai ber a chang a. Roreltute rorel ai mahin roreltute inkar boruak chu kan titi tui ber a ni zawk tlat mai chuan Zoram khawpui ber chu a luah hneh ṭhin hle.
Hmun ṭhenkhatah phei chuan kum tling lo naupangte tan zana pawn chhuah khap a nih thute hriat tur a awm ta hial a; kan Aizawl khawpui boruak chu a lo hrisel ta lo sâwt viau ni awm tak a ni. Lirthei chesual thawm hriat tur a awm reng a, khawilai hmun emawa ruang chhar thu pawh hriat tur a awm zauh zauh a. Zu leh ruihhlo vanga harsatna thleng phei chu kan Aizawl khawpuiah hian ninawm khawpa hriat tur a awm a; Kristianna tarmit aṭanga thlir phei chuan zahthlak tak tak hi hriat tur a awm chawl ta meuh lo a ni ber mai. Han hawi vel ila, mit tikham thei tur hi hmun tinah hmuh tur a awm zel mai a, kawng sira zun inte chu zunna tlak a ni ngai lo. Kea kalna tur (footpath)-te pawh kal hleih theih loh khawpin sumdawnna hmunah kan chantir zo bawka. Langsar tak taka man to zawka tuialhthei zuarte lah chu an pung telh telh emaw tih mai tur a ni.
Hetiang taka kan Aizawl khawpui ṭawp hi chinfel pawh har tawh tak tur a ni a, a kum a khuaa kawlphetha hrui zam hnawkte phei hi chu ngaiah kan nei tawh zawk a ni hial a nih hi. Ruahsur hlek kan dâwl lo a, ruahtui tlak hleka ek in khur lo sah duh tawk kan awm reng a, kan hnâwm paihte pawh chu phawrh mualphoin a awm zel. Tuihawkte chuan luanna mumal an nei thei dêr lo a, chu chuan harsatna min thlen zel a. Dem tur kan zawng a, kan insawisel luih luih reng bawk. Phaizawla awm ni phei ila chuan kan tui luankawrte hi tun ai hian a ṭawp ngei ang a, thosi no neihna hmun ṭha tak tak tur hi a tam lehzual bawk ngei ang.
State pawn leh ram pawn aṭanga khualzin rawn kalte tana tlawh tur hmun nuam leh tlawh manhla tur hi Aizawl khawpui hian a ngah lo hle a, ropeway leh skyway tihte chu a thu chuan kan nei tawh ni awm tak a ni a, mahse, a tak hmuh tur a la awm rih si lo. Sakawrhmuituai tlang leh Lalsavunga Park erawh keimahni lamin kan dai chipchiar hneh a, sulhnu chi hrang hrang kan hnutchhiah zel bawk a. Mizote hi hnam dang aiin kan lo ṭawp bik hrim hrim emaw tih mai turin Aizawl khawpui chhehvelah hian sulhnu hmuhnawm loh tak tak hmuh tur a tam hle. Kawngpui dunga chhun leh zan awl lai awm hauh loa lirthei awm reng maite pawh hian kan khawpui chhung kawng hi a tihchepzia kan hre vek tak nâin, vawiin thlengin kan la chingfel hlei thei lo a, lirthei a pun zel bawk avangin a chêp belh zel dawn pawh a ni mahna le.
Hmangaihtu a nei lo em ni tih mai turin Aizawl khawpui hian hrehawm a tuar mawlh mawlh a, tuna kan awm danah hi chuan kan la tihhrehawm belhchhah zel dawn em ni tih tur a ni. Sorkar hmun pawimawh leh a nei deuhten’n mahni ina air conditioner hman kan uar hian nakin lawkah chuan kan Aizawl khawpui boruak hi a la tihlum belhchhah lehzual ngei ang. Delhi khawpui ang bawkin chhun lama pawn chhuah ngam a ni lo ang a, thlifim thaw loin thli lum a la thaw ve vûk vûk ngei ang a; thlasik lai pawhin boruak vawt a awm ta lo emaw tih tur a la ni bawk ang.
- Mahmuaka Chhakchhuak