Damdawi hman sual leh AIDS

Kum 20 liam ta, 1999 Feb thla khan Mizoram sorkar hnuaia Director of Health service, Aids cell te chuan report an tichhuak a. He report-a a lan danin Mizoramah AIDS vei mi 7 awmin, heng zinga mi 4 hi ruihhloa inchiu ṭhin an nih thu an tarlang. 

Kum 20 a liam leh meuh chuan he natna hlauhawm tak hi vei kan lo tam tawh hle a lo nia. 2019 MSACS report-a a tarlan danin kan ramah HIV-AIDS vei mi 17897 awmin heng zinga mi 11828 chu mipa niin hmeichhia 6069 an ni a, Mizoram 2.04%, Manipur 1.43, Nagaland 1.15% niin (hei hi mihring za zelah mi 2 an vei tihna ni lovin, thisen test za zelah mi 2 an ni). NACO in 2018-a a report-ah phei chuan India rama HIV detection rate-ah kan sang filawr hle a, kristian rama cheng ringtute tan chuan pawm a va har tehlul em! 

He natna hi a hlauh­awm a, tihdamna a awm lo tih chauha kan hriatna hi a tawk zo ta lo. Kan hriat chian a, eng ang takin nge kan ramah a hluar a, kan ṭhalaite zingah ngatinge he ti em ema vei an tam tak, MASACS-in statastic an tarlan ṭhin te hi kan bihchian ve zel a va hun ta em! Hiv-Aids vei mi 17897 zinga mi 1673 lai mai kan ṭhalai pui vanglai hun hmang mek an nih lai hian, la vei ve lo ṭhalaite hian tha leh zung, ngaihtuahna kan sen a, kan harh a va hun ta em! Nang leh kei kan chhungkhat lainate hi Hiv-Aids lakah kan la fihlim a ni maithei. Hetiang zela he natna hi a hluar chuan kan him loh hun hial a thleng ang tih pawh hlauhawm a ni ta. 

Nikum 2019 Janua­ry aṭanga Feb thla, thla 9 chhungin mi 1,257 in Hiv an vei tih hmuhchhuah a ni a. He thla 9 chhunga ni (day) awm zata chhutin ni tin mi 5 tling lo deuh (4.60) hmuh chhuah thar zel ang an ni. Hmuh chhuah loh hi tam tak an awm ngei ang a, kan ram hmalam hun tur kan ṭhalaite hetianga Hiv-Aids vei kan pun zel chuan kan hnam hi he natna avang hian kan ral mai ang tih pawh ngaihtuah ngun a ngai ta. Sexual abuse lamah hian kan inkai darh nasa si a, MSACS-in condom promotion lam an ti a, an sawi a, an tar bawk a. Hetiang vang hian ṭhalaite zingah sex hman hreh lohna a tam phah kan ti thul! Ringtu kristian chu rinawm tur kan ni a, i rinawm thei lo a, sex hmang chaka i za em em a nih pawhin, i kawppuite an him theih nan condom hmang ṭhin ang che' tihna tluk a ni. 

Drug inchiu ṭhinte zingah he natna vei 28.12% lai an ni mai si a, Needle syringe exchange programme an han ti a. Veng chhung­ah syringe thleng­na tur an han dah lahin, a aia ṭha hre chuang si lovin, addict an tam phah kan ti a, kan venga awma kan duh loh thu kan au chhuah pui leh a. Awareness kan vengah an rawn nei a, he natna kan ram min run mektu hi kan buaipui atan chuan a ṭawp kan ti leh a, ks leh drug addict te ngaihthlak tawk velah kan dah ni berin alang. Mipui kanin ko chhuak zo ta lo a, a kal chhunte pawh rilru inhawng lo an ni. He natna vei mekte kan hmuh dan pawh hi kan tih danglam a, kan theihna zawn ṭheuhah kan ṭanpui a ṭul. 

Sex chu dah ṭha ila. Drugs ti ṭhin zingah, he natna hi a darh darh zel loh nan  Aizawl-a hluar em em No 4 kan do a ngai. Sorkarin a do hneh ngang si lo a, CYMA hian SRS hi an din thar leh a ṭul a ni. 

- Hmuakapa