Written by
Zirsangkima

An thu ziah an chhuahsak mai bîk lo!

“…mi thu ziah pawh hi chhiar ve thin ila, inzir hi sim chi a ni ngai lo a nia.”

‘Vawi thum-vawi li lai article ka pe ve tawh. An hmu thlap zêl; mahse, vawi te khat mah min la chhuahsak duh ve lo,’ tiin, i vui hmui put i tilian fo a ni mai thei. A âwm a lâwm. ‘Hêng thu ho tak tak leh fahrah ve fahrante hi an chhuahsak duh tho si a… eng ngati nge keini, thu puitling khel thu ziah min chhuahsak duh leh si loh… an chanchinbu pawh hi, eng a ni nek lo e!’ tia vui pûng pûng ṭhin hi kan tam ngawtin ka ring ve mai mai ṭhin - râl atang hian.

Kei pawh, han inti ve khang-kha-lang ila, chanchinbua ka thuziah a chhuah hma hian kum thum ka nghâk ve. 1997-a Sabereka Khuangkaiha article min chhuahsak ‘ve chauh’ hma khan lo beidawng ta ila chuan, vawiin hian ka thu ziah chhiartu ka nei lo ang, tih hi huai takin ka sawisak ve ngam chiang! Ka thu ziah zawng zawng min chhuahsak duh lo kha ka lâwm letling ta zâwk hial - mipa naupang mâwl tak thu ziah, tûnlai ṭawngkam taka ‘Inla confi' ve satliah, fahrah fahran ve mai’ kha an ni hlawm a. Mahse, min chhuahsak loh avang khan ka hawi kîr duh lo a; chonaah ngaiin hma lam pan min zirtirtuah ka hmang ta hlauh zêl a. Vawiinah chuan, lehkhabu pathum ziaktu leh chanchinbu pahnih columnist nihna ka’n hauh ta mai te hi… mak ka inti tâwp thei lo! Phû hi ka intithei thlâwt lo a ni! (Ka ṭap hial nâng a!)

Cyber Café kal kher ngai tawh loa awm hmuna internet kawchhûng ka hai ve ruk ruk theih tâk hnû phei hi chuan, mite chhiar ve atana duh hi ka’n ngah thin khawp a. Chûng zînga tlêm chu ka ziak leh dâwn. An thuziah, lehkhabu chhuahtute'n an chhuahsak duh mai loh avanga hawi kîr ve duh miah lote chanchin hi ngaihnawm ka ti êm êm ṭhin si a. 

Naupang tê ka nih laia a cowboy thawnthu ziah lâwma ngaihnawm ka tih êm êm ṭhin ziaktu, Louis L’Amour hi, a thih hnu daihah ngaihsânna châng ka hre ve chhè chhè chauh a. A thawnthu ziah 350 zet an hnâwlsak tawh thute hi ka lo la hre ve ngai reng reng lo pek a. Tin, lehkhabu hi basa ngama ngama ziak ve thâwr pawh a lo ni ngai reng reng lo. Ram hrang hranga zin kualin mi chanchin leh an history a chhiar a, a zir tê tê a, lehkhabu pakhat ziak tûr pawn lehkhabu 120 vêl zu chhiar chhuak ziah ṭhin a! Chumi rah chu: mite awm tleitu thawnthu bu lâktlâk ṭhah 100 chuang ziaktu a ni thei ta a ni. Mi nazawng hlawh chhuah phâk loh, a ‘khelha khelh’ ve chi miah loh, Congressional Gold Medal pawh, novelist zînga dawng thei awm chhun a ni hial.

Kan article pakhat, chanchinbua an chhuah loh avang maia lo inhrosak chiam chiam lam chu a kâwk chiah lo deuh e!

JK Rowlings chanchin hi ka sawi zing ta fû. Tawi tê chauhin zep leh zeuh ang: Hmeithai rethei, mahni intih hlum duhna thinlung pu hman hial khawpa depressed kha, khawvêla hmeichhe ziaktu (author) zînga hausa ber a rawn nih theih dân hi - tum lâwk leh duan lâwk a, plan felsa vek a ni miah lo. A Harry Potter hmasa ber, 1995-a ama typewriter-a a chhut keuh keuh, ‘Harry Potter and the Philosopher's Stone’ manuscript kha publisher 12 laiin an hnâwlsak hmiah hmiah tihte hria ila; London publishing house Bloomsbury-a an Chairman fanu, kum riat mi lek Alice Newton-i’n a chhiar chhuah vek avanga risk laa chhuahsak ta mai an ni tihte pawh hriat telsak bawk ila. Kumpinu ai pawha hausa zâwk a nih dân hi, thut thil a ni hauh lo a; hnâwlna a dawng ve fê a ni tih te hi min fuihtu ni se la. Kan article ziah chanchinbuin min chhuahsak duh loh avanga phun phun tûr zia rêng kan ni em le?

Khawvêl novelist ropui, Stephen Kings pawh hi, English novel chhiar ṭhang tan chuan hai rual a ni lo ang. A thawnthu bu hmasa ber kha tum 30 zet an hnâwlsak a nih kha aw! Dr. Seuss pawh hi i hria em? A lehkhabu i chhiar rualin, publisher 27 hnâwl hnû i chhiar tih theihnghilh bîk suh aw. An state-ah chauh ni lo, an ramah mai pawh ni lo, khawvêl ram puma a lehkhabu, a vawi khat ziahna, kum thum chhûnga a beih, ‘Time To Kill’ hmingthanpuitu John Grisham lehkhabu ngainatu kan tam hle tih ka hria. Awlsam têa lâr a ni hauh lo - publisher 27 hnâwlna ânka nêm lo zet a dawn hnua an chhuahsak ve chauh a nih 
kha aw!

Lehkhabu ngaina mi i nih loh pawn, movie lam en ṭhin i nih chuan, classic movie ‘Gone With The Wind’ hi i hre ngei ang. He thawnthu ziaktu Margaret Mitchell hian a lehkhabu hi a sualin a sual tak meuh a ni. Lehkhabu chhuahtu 38 hnâwl hnû a nih hi! Movie kan sawi kai a nih chuan, Nicholas Sparks-a hming lam ka châk - ‘Message in a Bottle’, ‘A Walk To Remember’, ‘Dear John’, ‘The Longest Ride’ leh a lehkhabu ziah tam tak movie-a an siam ziaktupa hi. ‘Romantic movie of all time’ tling pha ziah ‘The Notebook’ kha kan chhiar loh pawn kan en fur tawh âwm e. Kha lehkhabu kha, publishing agent hrang hrangin an hnâwl vek hnuah, beidawng duh miah loa a beih hrâm hrâm avangin agent 25-nain an chhuahsak duh chauh a nih kha…

‘My Name Is Aram’ hlawhtlinpuitu, William Saroyan hi a lâwm ka ṭan chu: record a siam hial ang ka ti! Amah an hnarna lehkha them (slips) a khâwlkhâwm zêl a; inches 30-a sâng zu khâwl hman a! Tin, ‘Kei chu zawlnei ka ni e. Science fiction chu vawiina thil thleng hi a ni,’ ti ngam sak saktu, ‘The Handmaid’s Tel’ leh novel dang 18, poetry bû 18 leh lehkhabu dang 11 ziaktu, Margaret Atwood pawh hi, hlawhtling nghal vut vut a ni aw-kawng lo mai! A lehkhabu hmasa ber chu publishers 15 a thawn a; 5-in engtin mah an chhâng lo a; 6-in an hnâwlsak!

Sawi tûr an tam ngang mai. Ṭum khata sawi zawh sên rual an nih lo laia he lai hmun zim têa awm chhiar tûr, ka thu ziah, chanchinbuin min lo hnâwlsak rih avang hian nâ tiin i indawm kûn lo ngam ve teh ang u. Kut chawlhtîr thak phei chu … a tiha tih chi a ni lo e; min hnâwl tam poh leh a ziah lam taima i la, kan hun a la inher chhuak ve êm êm ang tih i beisei tlat ang u. Tin, mi thu ziah pawh hi chhiar ve thin ila, inzir hi sim chi a ni ngai lo a nia.