Khawtlangah hian YMA nge thu VC/LC?
Mizoramah hian YMA leh LC/VC-te hi kan mamawh leh kan hnim hnaih berte an ni a, an ṭangkai dan hrang hrang en hian rilruah zawhna lo awm ṭhin chu, ‘Khawtlangah hian YMA nge thu a, LC/VC zawk hi?’ tih a ni. He mi chungchang hi inbih chiang dawn teh ang.
Mipui zawhna VC/LC versus YMA?
Mizo khawtlang inawpnaah hian thuneihna hi pahnih (pluralist authority) awm angin a sawi theih. Sorkar hriatpui thlap, thlan lal, tualchhung thuneitu (local authority) VC/LC-te an awm a. Chutih rual chuan, khawtlang ṭangrual leh intelkhawm (civil Society) din, sorkar anga thuneihna nei ve chiah lo (non-governmental organisation) tlawmngai pawl leh kohhrante an awm bawk. Dan ang chuan LC/VC-te hi thuneihna nei sang zawk, sorkar pawmpuia thuneihna nei an ni. Amaherawhchu, a chang chuan tlawmngai pawl leh kohhran zawkte hi an thu kan awih leh kan ngaihchan zawk an ni em aw ni tih theih a ni thung. Khawtlanga chhiatni ṭhatni-ah pawh hian heng tlawmngai pawlte thu leh hla hi kan thlamuanpuiin kan ngaichang zawk em aw tih tur a ni. Mipui zingah hian zawhna ‘YMA nge thu zawka VC/LC’ tih hi zawhna lian tak leh zawhna awm tak a ni ve thei awm e.
Tu nge bungrua nei ngah zawk?
Khawtlang inawpnah hian YMA leh VC-te hian tu zawk hian nge bungrua neih ngah zawng ang le? Mak deuh chu khawtlang inkaihhruainaah hian YMA hian VC aiin hmun lo ram leh bungrua an ngah zawk mah ang em aw tih tur a ni. Veng tina (community) hall-te hi YMA hnuaia mi a ni deuh vek a. VC/LC hian house an neih bak chu ni za in (BNRGSK) bak hi a hranpain bungrua leh hmun lo ram an nei viau lo. Thingtlang lama VC-te hian an ram chin an thuhnuaia dah leh enkawlte chu an nei mahna. YMA hian section hrang hrangin bungrua dahna in leh information system-te thlengin an nei a, chhiatni ṭhatnia bungrua mamawh zawng zawng hi YMA lam ta a ni deuh vek. Chutih rual chuan, sorkar mit aṭang chuan a bungrua neih tam lamah chhût theih a ni lo. Sorkar-in YMA a lama a tel vena hi chu tlawmngaih thil a tel a ni ber a, thuneitu dik tak erawh an ni lo va, a ṭul leh duh huna koh loh mai thei thilte pawh kan ti thei awm e.
Pawl din dan inang lo
YMA leh LC/VC hi a din dan leh nihphung a inang lo khawp a. VC hi sorkarin veng/khua inawpna tura a din, mipui rorelnaah chuan a bulṭhut (grassroot democracy) an tih a ni. Mipui rorelnaah chuan a mawngphah ber mah ni se, mipui nena innghênga hna thawk nasa ber an nih avang hian an pawimawh em em a. Sorkar department tih lohah chuan khawtlanga pawl hrang hrang zinga sorkarin pawm leh a hmanrua neih awmchhun (recognize and competent agency) an ni. Sorkar mitah chuan pawl dang hi chu sorkar pawl ni lo (NGO vek an ni mai a), sporting club aṭanga kohhran zawng zawng hi sorkar pawna pawl ding vek an ni thung.
YMA hi chu sorkar hnuaia pawl a ni lo va, tlawmngai pawl, khawtlangin kan mamawhna vanga ding a ni. Tih tur bituk leh thuneihna hranpa pawh nei lo, a ṭul ang apiang thawk tura inhawng, a ṭul chuan sorkar pawh khing rap ngam an ni thung. Mizorama pawl lian leh member ngah ber ni mah se, mipui kal khawm din a nih avang hian mipuiin an duh loh chuan an ṭhiatin an din lo thei mai a ni. Mahse, ziak dan thlap thlap ni lovin, khawtlang duh dan leh ṭha nia an hriat hmangin hna an thawk a, sorkar thuneihna hnuaia thawk an nih ve loh avang hian tu mah an chunga lêng an awm lo emaw tih turin an che thei thung. Khawtlangin a mamawh huna thawk tura inpeih sa at an nih avang hian hna hrehawm leh buaithlak deuh pawh an thawk nasa a, a ṭul chuan mi zawng zawng chungah lêngin, dan pawh an duh ang ang siamin an her rem mai a. An duh chuan veng chhung aṭanga mi hnawhchhuah thlengin an ti thei emaw tih tur a ni.
VC-te hi sorkar hnuaia awm mah ni se thuneihna zau tak pek an ni chiah lo va, an thuneihna leh lawmman a tlem deuh avang hian mipui zah an kai tawk lo deuh ṭhin a, mipui pawhin kan palzût deuh a. Sum khawn chi, sum chawitir theitu tak tak tura thuneihna neih an ni lo va, hmasawnna leh hmalakna tur sum pek chhuak turin sum leh pai a nei viau lo va, an dinhmun hi a laklawh ru viau. Sorkar hnathawkte lek phei chuan an thu leh hla hi an ngaisang viau lo emaw tih tur a ni. YMA lam hi lawmman pawh nei lo, tlawngai pawl, miin an tana thawk tura an thlan chhuah an ni a, mipui tana ṭha tur an tih ang zela thuneihna hmang ṭhin an nih avang hian kawng hrang hrangah zah leh ngaih pawimawh an hlawh phian emaw tih tur a ni ve bawk.
Ṭangkai dan inang lo, mamawh dan inang lo
YMA leh VC/LC kan khaikhin hian, heng pawl pahnih hi an ṭangkai dan leh kan mamawh dan a inang lo a ni tih hi kan hriat fo a ṭul awm e. Veng chhunga chhiat tawhna, mitthi, leimin, in kâng leh mi bo zawn kawngah hian VC lam aiin YMA lam hi kan rilru hian a hawi deuh a. YMA hi ṭanpui ngaite ṭanpuitu kan tih ang chiah hian chhiatna leh harsatnaah hian a hlu em em a ni. Mizoram hi a rethei a, sorkar hian mipui mamawh tam tak pawh min pek theih loh avang hian sorkar kan beiseina hian tawp chin a nei fo. Khawtlang chhiat tawh pawhin sorkar min puihnate hi beisei ve bawk mah ila, sorkar min pek thei hian tawp chin a neih miau avang hian YMA hi kan rilru chuan a dap zawk fo niin a lang. Veng chhunga ruih theih thil zuar leh ti, insual buaiah pawh hian YMA kan ko a, rûkru leh mihur chungchangah thlengin VC/LC lam ai chuan YMA lam hi kan rilru hian a dap zawk zel chu a nih hi maw.
Chutih rualin, LC/VC hi sorkar agency na nâ nâ chu sorkarin a hnathawhna kawnga a belhbul ber an la ni zel a. Sorkar hnuaia hna hrang hrangah chuan thuneitu awm chhun leh pawm awm chhun an la ni reng. NREGS buaipui te, sorkar aṭanga committee din leh lehkha pawimawh pek chhuah kawngah pawh rinrawl ber a la ni. Sorkar khawih thil hranga hrangah veng chhung ai an awh nasa viau. MLA-te nen party khat an nih ngat phei chuan veng chhung hmasawnna kawngah pawh nasa takin an thawk thei. Tlawmngai pawlte tih theih loh, an tih rem chiah lo hi thil tam tak an tih ngai a awm ve a ni.
Harsatna an nei fo
Khua leh veng hrang hrangah hian heng pawl pahnih hi lungrual takin hna thawk ṭhin a, an tih tur chin ṭha taka ti an awm rual hian veng leh khaw ṭhenkhatah chuan khawtlang tana thawk dun inti si hi thawk dun hlei thei lo hi an awm ve nual. A lehlamah chuan sorkar lam aṭang thawh tur nge YMA lam aṭang thawh tur tih pawh chiang chiah lo thilte pawh a lo awm ve bawk. A chang chuan YMA lam hi thawktu tur mihring active nei tam zawk an nih avanga an tih tur awm zawk te pawh a awm thei a. Khawtlang tana thawk ṭheuh ṭheuh si hi YMA lam chairman-na zawk tur awm takte a awm a, YMA president chairman-na hnuaia LC/VC chairman lam meeting-a kal duh miah lohte pawh a awm ve bawk ṭhin. A chang chuan party (LC/VC lama party leh YMA lama hruaitu in an lohna) thil avanga inei lohna thil vang harastnate pawh thil awm thei a ni ve bawk awm e. A theih chin chinah khawtlang tana thawk ve ve an nihna lai hi an hriat fo a ṭul awm e.
Mizo khawtlangin YMA leh LC/VC kan nei hi kan vannei hle mai a. Chutih rualin, YMA leh VC/LC-te hi pawl pahnih inang lo tak, a din dan te, a kalphung te, a dinhmun pawh inang miah lo an ni tih kan hriat fo a ṭul. Khawtlangah thuneihna an nei ve ve a, an thuneihna erawh a inang lo. An thu kan ngaichanna leh ngaih pawimawh dan pawh a inang lo viau. An pahnih hian khawtlang min awp mek a, kalphung leh nihphung, awmphung pawh inang lo an nih avang hian a tu nge thu zawk a, tu zawk hi nge thu lo zawk sawi theih a ni chiah lo.
YMA leh LC/VC-te hi an pawimawhna leh ṭangkaina a inang lo va, intibuai lo va, inhal lova an thawh dun hi thil ṭul tak a ni. Pathianin khawtlang nuam tak min pe a, he khawtlangah hian hlim leh thlahmuang takin Mizo mipui kan awm a ni tih hriain, khawtlang nun nuam leh him zawk, hmasawn zawk kan neih zel theihna turin YMA leh LC/VC-te’n theih tawk an chhuah fo hi a ṭul a ni.(Phek 7-ah zawm a ni)
- Dr C. Lalengkima