CHIN TAWK

Chin tâwk tih hi a sapṭawng chuan limit a ni mai a. Mizo ṭawng ang maia kan hriat ni mah se la, Mizo ṭawng hi han thupui ber se la, sapṭawng nen hian kan sawi pawlh nawk dawn a ni. Mizo ṭawng aia a fiahna chen pawh a awm ṭhin. Thil chi hrang hrangah hian chin tawk (limit) hi a awm deuh tlangpui vek a, chin tawk awm lo (unlimited) pawh a awm ve tho; a ṭul dan ang a zir a ni.

Tuna kan sawi tur thupui erawh hi chu chin tâwk neih a pawimawhzia lam a ni thung. Kan hringnuna chin tawk neih a pawimawhnate kan sawi tlangpui ang. Pathianin min siam danah mihringte hi chu chin tawk neia thil a hun leh hmun azir zela hringnun hmang turin min buatsaih a. Mihring chin tawk nei lo lutuk chu âtkhat a che deuh ṭhin. Chin tawk nei miah lova khawsa, a hun leh hmun pawh thlu lem lova mahni tuina leh duh zawng anga kal pawp pawp mai hi chu chet fuh aiin chet chhiat a awm zawk mah a ni. Mizo hi kan hnam la naupan vang nge ni, chin tawk nei lo lêka khawsak kan ching khawp mai. Hnam upa leh changkang zawkte hi chuan chin tawk fel tak an lo nei thlap ṭhin.

Mizo hi chu a tlangpuiin thil intihhmuh chi, miin an uar a nih chuan uar ve vak mai ang chi hi kan ni a. Kum 2004 vela mobile phone a lo chhuah pawh khan BSNL SIM card chiah a la awm si a, zankhua khuain kan intlar put mai a nih kha. Mobile kan han uar chho va, thingtlang khaw kil ber thlengin nei leh nei lovin neih ve ngei kan duh a. Mobile phone an han siam changkang zel a, mahni dinhmun phu lem lo pawhin a changkang thei ang ber neih tumin kan phu suau suau a. Nula tleirawl ho ṭhenkhat lahin mobie phone changkang neih duha an zahawmna lo phal mai tawkte an awma sawi a nih ṭhin kha maw? Tak tak a ni nge chu ka hre lem lo.

Chutiang chuan kawng hrang hrangah hian chin tawk neia khawsak hi kan thiam lo hle a. Bike, scooty, motor changkang neih tumin kan inel a, mamawh vang pawh ni lem lova intih eng emaw nana neih duh hrim hrim hi a tam zawk kan ni. Mamawhna leh ṭulna avang ni lem lo va, mite tih thîka thil neih ve duh hi mi tam zawk kan ni ngei ang. Chuvang chuan kan ram hauhsakna phu loh hian thil neih lamah kan changkang a, kan khawpui mil lo khawpa tam lirthei kan neih tawh avangin kan khawpui pawh i kan hnawh chêp ta hle a nih hi.

Hnam changkang mâwl ho tih dan ka entawn e kan ti a. Hnam changkang zawk ni si, awmze nei lem lova khawsa, khawsa mâwl ho hi Pathian hre lo, sakhua pawh nei lo an ni cháwk. Keini Pathian neitu intite hian sakhaw nei lem lo, duh ang anga khawsa ho tih dan kan entawn ngawt hi chu a ṭul lo khawp mai. Zu inte hi kan han thiam lo em em mai a, zu ruih tawh chuan buaina siam turahte kan ngai tlat a. In chin tawk (limit) kan nei lo va; chapopui nan kan hmang zawk emaw ni tur a ni a. Kan mâwlzia kan pho lang lek fang a ni.

Mizoramah hian zu zawrh permit awm ta se, kan la hmang thiam mai ang tih hi sawi a tam khawp a; mahse, kei chuan ka ring chiah lo. Vai ho, vai ho tiin kan han deusawh ṭhin tak nâin, keini ai hian an puitlinna tam tak sawi tur a awm. Vairamah kan lo awm ve nual a, training leh eng emawin ka lo kal nasa ve tawh a. Zu chu an zuar ngei mai, mahse, rui hmuh tur hi an váng khawp mai a. Ruih avanga pâwr emaw, buaina siam tum hmuh tur phei chu ka kal chinah chuan ka la hmu lo. Zu chu an in tih ka hria, mahse, chin tâwk an nei thiam tlat hi an entawn tlakna a ni.

Zûk leh hmuamah pawh hian Mizote hi ti nasa ber pawl kan nih ka ring a, chin tawk kan nei lo. Aizawla kan zial bung paih ringawt pawh hi chhar khawm ta ila, truck trip fe chu a awm ṭhin ngei ang. 2009 GATS figure-ah chuan Mizote hian ni khatah cigarette zu ṭhinte’n Rs 317 an hmang a, Zo zial zu ṭhinte’n Rs. 113 an hmang bawk. Chuti a nih chuan thla khat chhungin Mizote hian meizial man atan cheng nuaih 1,720 kan hmang a, kum khatah chuan nuaih 20,640 kan hmang tihna a nih chu. A rapthlakin a namailo hle tihna a ni. Kan hrisel loh em em chhante pawh hi zuk hmuam kan uar lutuk hi a ni pakhat a; ruihhlo chi khat chu a ni mai lo vang maw? Vaiho hian zial zuk an uar ve viau a, mahse, chin tawk an nei thiam riau; dawrahte hian a báwma lei hi hmuh tur an tlem, a tlangpuiin a tlawn mal hian an lei ṭhin.

Kan ram mipui hrisel lohna siamtu pakhat chu ei leh inah chin tawk kan nei lo hi a ni. Zuk leh hmuamah chin tawk kan nei hek lo. Hei hian kan taksah bu khuarin, cancer, lung ná, thisen sang, stroke leh a dangte a hring chhuak teuh a ni. “A siamtute’n a nihna tur taka an siam zinga a hmangtute tihlum ṭhin awm chhun chu meizial hi a ni,” tiin Mpower Worshop chuan an sawi.

Thil chi hrang hrang kan tihah hian chin tawk kan neih a ngai. Ei leh inah chin tawk kan neih loh chuan kan tan túr a ni thei. Ruihhlo a hluar em em bawk si a, kan ṭhalai ruihhlo ngai tamziate hi sawi mai aiin an tam a ni. Chutah zu in lah kan tam, kan in thiam bawk si lo, kan zuin a chhe si a, a ngawl pawh an vei hman lo. Kuhva lah a mak a makin kan uar a, kan ei ṭawp bawk si a; kan khawtlang hi fai ngaihna a awm lo a nih ber hi maw.

Heng kan sawi hote hi sim a tan a ṭha hle vek a, mahse, kan sim thei lo a nih pawhin chin tawk (limit) neiin i ti ṭhin ang u.

- Reuben Lalnunthara Hnamte