Artificial Intelligence – Eng nge a nih?
Artificial Intelligence emaw, AI tih thumal hi an sawi i hre fo tawh mai thei a, eng nge a awmzia tiin i lo ngaihtuah ve ṭhin em? Nangmah chauh i ni bik lo a, khawvel mipui tam tak hi AI thlipuiin min nuai mek a ni. AI hian kan khawvel a sawi nghing mek a, khawvela sum leng vel thlengin nghawng a nei na ta hle mai. AI hrethiam tur leh hmang thiam tur hian IT-ah san viau a ngai lo a, tute pawhin an hriatthiam theih leh hman thiam theih a ni. Eng nge a nih a, engtin nge kan nunah danglamna a rawn thlen chhoh dan i han sawi fiah dawn teh ang.
Eng nge a nih?
Artificial Intelligence chu mihringin, a finna hmanga a tih theih hrang hrang khawl/computer-in a tih ve theihna hi a ni. Mihringte hian kan finna hmangin kan thil hmuh kan hrethiam a, ri awmzia kan hria a, ṭawng kan hrethiam a, thil thleng mek aṭangin thil thleng leh thei tur kan suangtuah thiam a. Kan thil hmuh thar leh hriat tharte hmangin kan inzir belh zel ṭhin bawk. Chutiang mihring thluakin a tih theihte chu AI chuan a lo ti ve thei ta a ni. Amaherawhchu, Pathian hian mihringte hi min siam ropui em a, mihring thluak tluk tur chuan hmabak a la thui hle. Chutihrualin, mihring thluakin a tih theih loh tam tak AI hian a ti ve thei thung. A tawi zawngin AI chu ‘Khawl thluak nei’, ‘Finna siam chawp’ tihna a nih chu.
Engtin nge AI-in finna a neih?
Mihring kan pian chhuah hian thil kan hre nghal vek lo. Kan nu leh pa, chhungte leh zirtirtute’n min zirtir a, kan zir thiam tawh sa aṭangin kan hriatthiam belh zel a ni. Chutiang chiah chuan AI pawh hi mihringte’n thiamna nei turin an zirtir chawp a. Entir nan, AI hnenah ui thlalak tam tak an pe a, AI chuan thlalak aṭang chuan ui hmel chu uluk takin a lo zir a. A hnuah ui, a la hmuh ngai lo an han pek leh khan ‘Hei hi chu ui a ni...’ a lo ti thei tawh mai a ni. Chutiang zelin, AI hnenah chuan a inzirna tur thil an pek hmang khan (thlalak, thu leh hla, ri, ṭawng etc.), amahin a lo inzir a, thiamna/finna a lo nei ta a ni.
AI Application chi hrang hrang eng nge awm?
AI application hi a hmanna a zirin chi hrang hrang a awm tam ta viau mai a, kan sawi kim seng kher lo ang. Hre miah lovin eng emaw zat chu kan lo hmang ve ṭhin tawh reng maithei. A hman theihna ṭhenkhatte i han sawi dawn teh ang.
• Virtual Assistant/Chabot: Thu ziak emaw ṭawngka emaw hmangin zawhna an zawh theih a, kan phone aṭangin mi call, note ziah, reminder ziah, music play, apps hawn leh smart home device control-na atante an ṭangkai hle. Apple Siri, Google Assistant, Amazon Alexa, Samsung Bixby te hi smart phone hmangtuteah an lar viau. Heng ChatGPT, Microsoft Copilot, Apple Intelligence, Google Gemini, Meta AI, DeepSeek, etc. te hi an fing leh zual. Eng pawh zawt ila min chhang thei deuh vek tawh a, article/essay/story etc. ziah te, programming, hla phuah, story outline ziah, thlalak kan duh anga siam, video siam, mathematics chawh, thuziak kaihtawi leh a dang tam tak an ti thei tawh a ni.
• Recommendation System: Kan duh zawng, en chak zawng, lei duh zawngte zawn vak vak ngai loa min kawhhmuhtu a ni. YouTube, Netflix leh Amazon Prime kan en ṭhin chuan kan movie en chak zawng turte home page-ah a rawn lang zung zung ṭhin. Chutiang zelin, Spotify, YouTube Music, Apple Music etc. ah te, online-a bazar-na Amazon, Flipkart, Myntra, Tata Cliq etc. ahte pawh kan luh rualin kan duh zawng tur awm a lo lang mai ṭhin a ni.
• Thlalak, video leh ri hriatthiamna: Thlalak leh video-a langte eng nge an nih a hre zung zung thei a, ṭawng a hrethiam a, hman an nuam viau mai. Google Photos leh tunlai smartphone tam takah chuan keimahni tih ngai lovin kan hmel lanna zawng etc. te a lo dah hrang thlap thiam tawh a, thlalak a thu inziakte type nawn ngai lovin a copy zung zung theih tawh. Kan phone gallery-ah pawh thu hmangin kan duh ang kan zawng zung zung thei tawh bawk.
Engtin nge AI hi an hman ṭangkai?
Zirnaah: Zirtirtute’n zirtir tur hriat fiah leh zualna atan, presentation/note siam nan, proof reading nan, zirlai entawn man chhuah nan, zirna in hmasawnna tur zawnna atan, etc. Zirlaite’n an thil zir an hriat fiah tawk loh te, an zirna an duhkhawp loh inchhiar belhna atan, hriatthiam leh zualna atan, zirlaibu leina nei lo tante a ṭangkai hle. Chutihrualin, homework/assignment mahni tir tur tihtirna atan erawh hman hauh loh tur a ni a. Keimahni thluak pawh inzir ngai tho kan ni tih hriat reng a ṭha. Tin, thil zir bingna (research) atan an hmang nasa hle bawk.
Sawkar/mimal hnaah: Kan hna min tisamkhai theitu a ni a, hna tam zawk thawk thei tura min puitu ṭha tak a ni. Kan hnathawhna kawngah tih dan kawng hrang hrang min hrilhtu atan an hman ṭangkai tawh viau mai. Entir nan, lehkhathawn ziah ngaite tan kan ziah duh dan han dah luh a, ṭawngkam mawi zawka ziahtirna atan a ṭha hle. Chutihrualin, mahniin ennawn leh ngei a pawimawh. Rin bur a fuh lo thei. Sawrkar notice kan hriathiam mai loh ṭawngkam tluangtlam zawka min hrilhfiahtu, kan thu ziak proof read leh thil dang tam takah a ṭangkai hle.
Entertainment lamah: Zai thiam, hla phuah thiam, film chang thiam etc. ten inzir nan, idea thar lak nan an hmang ṭangkai viau. Chutihrualin, AI-in a siam ngawr ngawr rin tawp erawhin rilru a hneh mawh viau. Kawng sialtu atan hman thiam a ṭha. Videographer/photographer/graphic designer etc. ten an hna tiawlsam zawk turin leh thawh chak lehzualna atan an hmang nasa hle bawk.
Driver atan: AI hmang, amaha motor inkhalh thei leh taxi anga service hi ram changkangah hmuh tur a awm ta nual. Nakinah chuan AI khalhah lo chuan kan chuan ngam loh hunte pawh a la thleng hial mahna le! Industry lamah hian hna thawk turin AI/robot an hmang nasa tawh viau mai.
Hriselna: AI hmang hian natna tam tak hmuh chhuah tawh a ni a, damdawi thar hmuh chhuahna atante leh hriselna lama min puitu atan an hmang nasa tawh hle.
Heng bakah hian kut hnathawktute’n an hmang ṭangkai tawh hle a, lo/huan enkawlna atan ṭangkai takin a hman theih. Mahni kutkea ding turte tan min kaihruaia kawng min kawhhmuhtu ṭha tak a ni thei bawk.
Engpawhnise, AI hmanna hi ziah sen a ni lo. Pen hi a nih phung inang vek mah se, a hmangtu azirin thu ropui tak a ziak thei a, chutiang chiah chuan AI pawh a hmangtuin kan hman dan azirin a ṭhain a ṭha lo thei. Do ngawt tur a ni lo a; chemte hmang hian thil sual rapthlak tak a tih theih a, chutihrualin chokaah ṭangkai taka hman theih a ni bawk.
AI hi a him em?
• Privacy chungchangah hian inhnialna a tam thei viau mai; hei hi chu duhtawk mai ila.
• AI chu a siam chhuaktuin eng thu nge a fah tih azirin a thu chhuak a danglam thei. Pa rorum tak chuan a fate rorum takin a enkawl a, an mizia pawh a rorum deuh. AI siamtuin MNF party ṭan lo zawng hlir a thu ziak a pek chuan, party hleih nei deuh AI a chhuak ang. A siamtu ram emaw, a siamtu duh dan azirin a thu chhuak a danglam thei viau bawk. Chuvangin AI hi Bible anga rin bur a fuh lo. ‘AI-in a ti’ tih vanga ṭan hlur tur pawh a ni lo. Kan hna min tiawlsamtu, idea min petu, etc. atan hman dan tawk kan thiam a ngai.
• Mi tam tak chuan nakinah chuan AI leh robot-te hian kan hna min la chhuhsak thei mai ang an ti. IT a rawn lar tirha mite hlauh ang tho kha a nih theihna lai a awm a, mahse, IT lo thiamte chu an ṭangkai tawh hle. IT lo chhuakin hna tam tak min laksak rualin hna tam tak min pe ve bawk. Chutiang zelin, chhuhsak loh turin AI hman dan kan thiam hlauh a ngai.
• Mizote hi hlauh kan ngah hle a. IT hlau, Aadhaar hlau, khawchhak lungpui lum hlau, etc. te hi a pawl pawlin kan awm fer fur mai a ni. Khawvelah hian thil thar a thleng zel a, a thar apiang sakawlh emaw kan tih chuan kan tan khawvel hi a chep tial tial dawn. Thil engkim deuhthaw hi a ṭha zawng leh a ṭha lo zawnga hman theih a ni a, a ṭha zawnga hman dan thiam tura inzirtir zel a pawimawh hle.
Mizorama kan ṭanlakna tur
AI hian kan duh emaw, kan duh lo emaw, min luh chhuah dawn tho tho a. Eng nge a nih lo zir a, hman dan thiam kan zir loh chuan a chim pil pawlah kan ṭang mai ang tih a hlauhawm. Mizoram mil AI kan siam chhuah a ngai a, Mizo ṭawng thiam AI nei thei turin IT lama tui mite’n research kan beih a, ṭan kan lak a ngai. Sawrkar lam pawhin kan data-te ka digitize char char a pawimawh a, damdawi in lama thawktute pawhin computer hmanga damlote data kan vawn ṭhat a pawimawh. Hetiang data hi kan neih ṭhat chuan kan ram mil, Mizo mipui mil AI ṭha leh hman tlak tak kan nei thei ang. A ṭha lo zawnga AI addict leh a chhiatpui pawlah i ṭang lo hram ang u.(Phek 7-ah zawm a ni)
- C. Zoremsanga