Mahni nunna lak duhna neite hi...

Mahni nunna la tate emaw mahni nunna lak tumte za zela sawmsarih (70%) hi chuan engemaw ti kawng zawng talin an duhna leh tumna hriattirna an nei hmasa ṭhin nia ngaih a ni.

Gollman (1971) chuan mahni nunna la duh thei mai tur huang chhunga awm thei âwmte leh ngaih pawimawh bik tur zualte a tarlang a, chungte chu ‘A hmaa mahni nunna lak lo tum tawh te, mahni in tihhlum duhna ngaihtuahna in a zar buai reng te, Mal bik leh mite ngaihsak loh bik nia in hriatna nei te, Lusun khawhar leh lunglen tuar te, sum leh pai lama rilru leh ngaihtuahna seng nasa lutuk te, engemaw vanga rilru hahna leh manganna thuk tak nei (chu an rilru hahna leh manganna chuan beisei tur dang nei tawh lo khawp nia in hriatna a neih tir a. Engkim a thim zawnga thlir te, ruihtheihthil avang harsatna tawk leh buai te, chhungkua/ chhungkhura boruak nuam leh muanawm nei ngai lo leh chhungkhura boruak ṭha lo leh harsat hrang hrang tawk reng te, natna benvawn vei te, engemaw avanga damdawi hrang hrang ei hnem lutuk te, chhungkuaa mahni intihlum lo awm tawh te leh mahni chauh cheng leh khawsa te leh chhungte belh tur mumal nei lo, mahnia khawhar taka awm ṭhin te…’ tiin a tarlang a ni.

Mahni nunna lak duhna nei leh tumna mi in a neih hian a nihna takah chuan, ṭanpuitu leh an hrehawmna, phurritna thuk tak ata hruai chhuaktu tur leh an harsatna hrilh ngam­na leh hriatthiampuitu an mamawhzia lanna pakhat a ni.

Mahni nunna lak chhan tam berah chuan Depression vang ni a sawi a ni. An manganna leh hrehawmna, lungngaih leh an tawrhna thuk tak aṭanga chhuahna tha ber leh an rilru hahna, tawrhna tih tawpna tha ber ni a an ngaih vanga mahni nunna ti tawp ta anni tlangpui ṭhin nia ngaih a ni.

Mi tu emaw in ‘thih ka va chak em’, ‘thih daih mai hi ka tan a ṭha zawk niin ka hria’, ‘nun hi ka tan awmzia a awm tawh lovin ka hria’, ‘damchhan ka neih pawhin ka in hre ta lo’, ‘intihhlum daih hi ka duh a ni,’ etc, hetiang lam pang hawia thu an sawi hian ngawih bo pui a, nuih liam san mai mai tur an ni hauh lo. Kan ngai thu tak hle zawk tur a ni a, ka’n sawi tawh ang khan mahni intihlumte leh mahni nunna lak duh tam tak hian engemaw hriattir lawkna hi an tih tak tak hmain an nei ngei ngei ṭhin tih hriatreng tur.

Engtinnge kan tih ang?

Hetianga mahni nunna lak tum leh duh nia kan hriatte hi ngawih bo pui leh ngaih ṭha taka en liam chi an ni lo. A ṭha berah chuan chutianga tumna leh duhna nei nia kan hriatte chu fimkhur leh pehhel lutuk chuang si loa zawh mai tur a ni. An tumna thu chu vawi leh khatah an hrilh duh mai lo che a nih pawhin anmahni chu i ngaihsak a, an harsatna hriatthiampui tura i in peih tak tak tih an hmuh phawt chuan an tum chu an hrilh ngei ngei ang che.

Mahni intihhlum duhna an nei tih an sawi hnu chuan, ngaih pawimawh hmasak leh tur chu intihhlumna turin eng ruahmanna nge an siam? Eng thil (hmanrua)in nge nunna tih tawp chu an tum? Eng ang rilru leh ngaihtuahna chiah nge an put? Tum dan leh tih dan tur ruahmanna duanlawk an nei em? tih te a ni. Intihhlumna tura hmanraw hman theih ang chi damdawi, silai, chemte, hrui etc te hmun himah dah bo tur a ni. Mahni chauha an awm emaw hun awl mahni chauha an neih hi a him lo a ni tih hriatreng tur a ni a, mah se a mihring a zirin, an dinhmun a zira enkawl dan kan thiam erawh a ngai.

Hetianga mahni intihhlum duhna neite hnenah hian an harsatna leh an tum chu zep pui hmiah tur leh sawichhuak ngai lo tura an hnena thutiam ngawt loh tur a ni. A chhan chu anni ṭanpui leh puihna kawngah hian mi pakhat tan mai chuan thil tih theih loh leh hmalak vek theih a nih loh chin a awm thei tlat a ni.

An bulah chiang takin thil awmdan leh kalphung hrilh a, puihna ṭha zawk leh an sawtpuina tur a nih chuan tute emaw rawn a ngaih hun pawh awm thei a nih avangin a thuruk chu vawn tlat emaw theih a ni lo tih hrilh mai tur a ni.

Hetianga ka sawi avang hian an harsat leh an tum chu sawipun tur tihna a ni lo a, ṭanpui thei tur leh hetiang lama hmala ṭhinte hnenah chauh ṭanpuina dil emaw hrilh chauh tur zawk a ni. Ṭawngkain emaw chetzia/ nun phungin emaw kan ngaihsak a ni, anmahni pui turin kan inpeih reng a ni tih hi kan lantir/ hmuhtir reng tur a ni a. An mamawh leh puih an ngaih hun apianga pui thei turin kan inpeih reng a ngai bawk. An rilrua thu awm leh sawi duhte an sawi theihna turin hun kan siam sakin, sawipui tur pawhin kan inhawng hle reng tur a ni.

Hei hi a pawimawh - chhung­khura nu leh pa te hian, chhungkhur nuam leh hlim­awm tak siam ila, kan fate’n an manganna leh harsatna ril tak an neihte pawh an sawi chhuah theihna tur khawpin kan inkarah boruak nuam leh muanawm siam a ṭul a ni. Kan fate’n zirna ṭha, thil rohlu leh sum leh paite hi an mamawh teh meuh mai, mahse an mamawh engkim awmna chu nu le pa, chhungte hmangaihna leh hriatthiamna hi a ni ber zawk.

In fate hnenah, ‘eng din­hmunah pawh awm ula, eng harsatna pawh tawk ula min hrilh ang che, pui tur che u-in kan awm reng a ni’ tih hi hrilh nawn fo ṭhin ang che u.