Written by
C. Dorema
Khasi Veng, Kulikawn, Aizawl

Aizawl water supply

Sap lo awm hmasaten Aijal an tih kha tunah chuan Aizawl ti hian kan hre tlanglawn berin sawrkar lam pawhin Aizawl tih hming hi hman vek a lo ni ta. He Aizawl khawpuia mi chengte kha veng hrang nei pawhin an awm vak lo a ni ang; Aijal kulh an tihin a huam chin chu tuna Babutlang leh High School tlang vel hi ni maiin a hriat.

Zawi zawiin mi cheng an lo pung ve a, sipai hmun pawh tuna AR ground awmna velah hian an zau ve a, a hnuah Bawrhsap in (Raj Bhawan) leh Tuikhuah te kan nei a, Venghlui leh Thakthing (Rahsi Veng), Khasi Veng leh Kulikawn te a lo awm chho ta nia hriat a ni.

Mizovin Manding Sap Putara an tih Col. G.H. Loch-a kha kum 1900 hma lawk aṭang khan Gurkha Rifles hotupa atan rawn dah a ni a. A ni khan tuna AR ground (Lammual) kan tihah hna rawn thawkin vawiin thlenga kan hmuh theih quarters-guard te hi rawn sain khawpui chei hna ropui tak a rawn thawk a. Tuikhuahtlang tuikhuah pawh hi ruahtui dawh khawla ṭhala mi pawimawhhote hman atan 1900 kum khan laih a ni a, Khasi lungchher thiamte hmangin a tuikhuah bang vel hi a ruahmanna anga siam a ni an ti. He tuikhuah hi kum 100 chuang a nih hnuah pawh la hman ṭangkai zui a la ni reng a ni.

Tin, he tuikhuah zau zawng hi feet 113.5 bial, feet 15-a thuk niin tui gallon 12,00,000 zet a dawng a; a velin ruahtui dawnthleng atan rangva feet 100 vel laia zauvin dawh kual a ni. Chuta ruahtui an dawh khawl chu Bawrhsap, milian leh mi pawimawh zualte thalah an hman theih turin pipe supply system siam a ni a. Khatih lai khan Mizote hi di in maia khawsa
ṭhin kan ni a, chuvang chuan hei hi ei leh in atan ruahtui hman kan zir ṭanna ni ngeiin a lang.

Bawrhsap pisa leh chenna bungalow vela pangpar leh phaitual hnim, thlai leh ran chawm nan tuna Mizoram Secretariat Annexe (Block-A) chhim lam ber hmunah te, Tennis Court leh Excise Department building thlangah hian tuikhuah lian tak tak pathum laih a ni. Tuikhuah thlang ber kha a thukin hna a nei ṭha a, Aizawl ṭhalai leh naupang chenna ber leh hriat lar a ni a Bawrhsap Tuikhuah tia sawi ṭhin a ni. Hetah hian Hindu-ho pawhin puja apiangin an pathian lem an paih ṭhin. Khatih hun lai khan kan khawsak a la hniam a ni ang, vai pathian paih tur kawng zawhte kha Mizo naupang tam takin kan zui ve a, tuikhuaha an paih pawhin an nem pil hma hmain an pathian lem lak tumin Mizo
ṭhalai leh naupang an zuangthla nuk nuk ṭhin. Tuiin a chiah zawp hnute kha la chhuak lehin vai pathian lu leh sakei lu la chhuaktute kha kan ngaisang phian ṭhin. He tuikhuah thlang lehah chuan Char-nambar (palina) an ti a, tuikhuah ni lovin lungrem tur lung lakna (quarry) a ni thung. Hei hi hun rei tak chhung chu Aizawla quarry awm chhun leh lung ṭha ber leh a lakna hmun ṭha ber a ni ṭhin.

Kum 1954-1955 chhovah khan ruahtui dawhna bawk atan Laipuitlang chhipah tuikhuah pahnih siam leh a ni a; Heng tuikhuah laih hna hi khatih laia contract hna lian ber a tling awm e. Chhim-chhak lam deuha a lian zawk kha Pu Chawnga (L), Pu Lalhmingliana (Hmingroy-a) pa thawh a ni a; a pakhat kha Pu Hrama (L), Dr. Selbuanga (L) pa thawh a ni thung.

Aizawlah mi cheng kan lo pungin khasak a lo changkang hret hret a, kan tui mamawh pawh a lo tam tial tial a. Tuikhuah leh tuikhur tui ringawt chu kan khamkhawp ta lova. Chanmari tlak lam (Chaltlang kham hnuai)a kawr tui hna ṭha zet awm chu Aizawl pa neinung leh
ṭhahnemngaiten mipui mamawhna phuhru turin 1961 khan Aijal Water Supply Company tia vuah, Mizorama company hriat lar hmasak ber chu an lo din ta a. Heta a puipa leh buaipuitu hriat lar deuhte chu Pu Chhawnzinga, Zarkawt; Pu Sangliana, Headmaster, MacDonald Hill; Pu Rosiama, Zarkawt; Pu Zangena, Zarkawt; Pu Zalianchhunga, Zarkawt; Pu Lalzuia, Chanmari te an ni - mi dang ziak hmaih pawh kan nei mai thei. Chanmari tlak lama lui chu khuapin motor-a chawiin Aizawl veng hrang hrangah hralh chhuah theihin an lo siam ta a. A hmingah ‘Company Tuikhuah’ tite leh ‘Chhawnzinga Tuikhuah’ titea sawi ṭhin a ni.

Kum 1969 khan helaia company tuikhuah leh a vel ram hi sawrkar (tuna PHE Department) hian leiin Aizawl khawpui tui mamawha sem chhuah theih turin leh Laipuitlang tuikhuaha pump khawl hmanga tui pump chhoh turin ruahmanna a siam a. Hei hi Aijal emergency water supply scheme tih hming vuahin electric motor pump stage thum (3) bun a ni a. Amaherawhchu, khatih hunlai khan electric supply a la ṭha lo nen a thawktu pawh thiam tawk kan awm loh avang te pawh a ni ang; khawl pathuma in hlangkai chho tur a nih bawk si avang a ni ang, Laipuitlang tuikhuah aṭanga sem chhuah khawp tui dah khawl kha a harsa hle a. A tira beisei angin a hlawhtling vak lo deuh niin a lang. Tin, chutih rualin ram buai hnu khan Aizawlah mipui kan pung chak em em a, chuvangin mipui mamawh phuhru tur tui sem tur a awm hlei thei lo a ni.

Kum 1964 favang aṭangin Aizawl Water Supply Scheme hna thawh ṭan a ni a. Hetah hian Reiek kai Tlawng lui sira Serlui tui lain diesel engine 360HP-zeta lian chhawng sarih-a in la lawnin Tuikhuahtlang tuikhuaha la lut tura ruahman a ni. Hetianga hna lian thawh kha khatih hun lai kha chuan a la harsa hle a ni ang; peih fel a nih hmain 1966-a rambuai khan a nang tain a thawh zawm theih a ni ta lova. Rambuai avanga kum nga zet a khaihlak hnuah thawh chhunzawm leh a ni a; February,1972 khan puitlin a ni thei ta hram a. Mipuiin kan chhawr theih meuh chuan Aizawl mipui pawh a let chuang fe kan lo ni hman tawh a ni.

Hetih hun lai pawh hian PHE Department hnuaiah mechanical lam thiam mi an awm ṭha lova, tin, pump khawl pasariha tui inlalawn zel tur kha pump khawl pakhat ṭha lovah ringawt pawh a vaiin a thawk thei lo zel a, diesel hman tur neih a harsa bawk nen, Aizawl khawpuiin kan tui mamawhah kan hnemhnan phah lutuk chuang lo. Favangah phei chuan mipui tui in tur chhawi nan truck 40 dawn dawn chhawrin sawrkarin Tuirial leh Tlawng tui a chawi a lo ngai ta ṭhin a ni.

Aizawl khawpui chawmna turin Aizawl Water Supply (Augmentation) Scheme ruahman a ni leh a. He Water Supply Scheme foundation stone hi kum 1980 khan India President Pu Sanjiva Reddy khan tuna Speaker bungalow hmun bulah khian a phum a ni. Heta hman tur hmanraw ṭhenkhat pawh lei a ni a, nimahsela, Aizawla mi cheng nasa tak maia a pung chho chawm tur chuan hna runpui tan a nih hmain kawng dang ngaihtuah a lo ni leh ta zawk a. Tuna Greater Aizawl Water Supply Scheme: Phase-I hi ruahman a lo ni leh ta zawk a ni.

A tirah chuan Aizawl khawpuia mi cheng Melthum, Saikhamakawn, Hlimen, Luangmual, Tanhril, Chawlhhmun, Durtlang, Sihphir, Ṭhuampui, Zemabawk leh Rangvamual te huam lovin) mi cheng pung chho zel tur pawh chhut telin mi 1,60,000 tan ruahmanna siam a ni a. Nimahsela, Govt. of India lamin mi 80,000 tan he ruahmanna hi an lo reh bun sak ta a ni. (Hei hi a chhan fel tak sawi tur hriat ni lo mahsela, Tlawng lui aṭanga tui 1,080 metres laia sang Tuikhuahtlanga pump chho tur khan Mizo engineer-te ruahmanna kha an ring ngam chiah lo pawh a ni mai thei). He Water Supply hi December, 1988 khan hlawhtling taka zawh fel a lo ni ta a, kan chhawr ṭangkai ta viau a ni.

Chawlhkar khat dana inbual chauh ṭhin tam tak kha nitin kan han inbual ve thei ta a, kan Mizo naupang leh tleirawl/ rawltharte pawhin complexion ṭha tak tak an lo neih theihzia a takin kan hmu chho ve ta a nih hi. Hriselna kawngah pawh engti taka sangin nge chawi san kan nih tak tih pawh hi ngaihtuah theih tak a ni. Kum 2007 aṭangin Greater Aizawl Water Supply Scheme: Phase-II thawh zui a ni a; sum leh pai harsatna namenlo karah mipui tui mamawh zualpui chu Greater Aizawl huam chhungah (Melthum, Saikhamakawn, Hlimen, Falkawn, Luangmual, Tuivamit, Tanhril, Chawlhhmun, Durtlang, Sihphir, Ṭhuampui, Falkland, Zemabawk leh Rangvamual te pawh huamin) kan lo nei ta a; hei hi Aizawl mi cheng zawng zawngin mi pakhat zelin nitin tui litres sawmsarih (70 lpcd) zel dawng thei tura ruahman ni mahsela, tun dinhmunah chuan hetiang tak hi kan la dawng phak lo niin a lang.

Tunah hian North Eastern Region Capital Cities Development Investment Programme (NERCCDIP) hnuaiah SIPMIU hian heng project awm sa thuam ṭhat hna thawkin PS Tank hlui leh ṭha tawh lote RCC tank-a thlakin tui metre chhia te thlak a ni a; Aizawl veng hrang hranga tui pekna (distribution network leh feeding main) a thara thlakna turin system ṭha zawkin hna a thawk mek a ni. Tin, tui pump-na atan liau liauva hman tur electric lakna tur 132 kva Sub-Station pawh buatsaih mek a ni a, peih fel a nih hunah chuan hnianghnar zawkin hun engngemaw chhung chu Aizawl khawpuiin tui in tur thianghlim a nei thei dawn a ni.

Kan tui mamawh a lo pungin India ram khawpuiah pawh mi pakhat zelin nitin tui 135 litres hi mamawh tawk nia chhutin chutiang tui nei tura hmalak ṭhin a lo a ni ta a. Aizawlah pawh hian tuna kan tui neih hi 34 mld (million litres per day) ni thei tura ruahman nimahsela, a tak takah chuan a la tling lo niin a lang. Hetiang kawnga chhut chuan kum 2048-a Aizawl khawpuia mi cheng lo pung chho zelin tui a mamawh tur chu 88.92 mld lai a lo ni a, tui in tur ngaihtuah hna hi thawh tur a la tam hle mai.

SIPMIU hian Tanhril hnuaia Industrial Growth Centre thlanga Setlak lui leh Tlawng infinna aṭangin tui 37 mld laia tam lakna hna ruahman mek a ni a, India sawrkar laipui pawhin a pawmin survey hna thawh mek a ni. Tui hna hrang hrang lui leh ruahtui dawhkhawlna (rain water harvesting) hmanga tui lak hna hi buaipui zel chu a la ngai dawn a ni.

- C. Dorema, Khasi Veng,

Kulikawn, Aizawl