Written by
Zonunsanga

Ram leh hnam humhalh: Sawrkar kan beisei dan (Ramri chungchangah)

“Ropuina chuan mawhphurhna hi

a ken tel a ni”

– Winston Churchill

October ni 10, 2015 khan Presbytery pakhat chuan Mizoram ri (boundary) chungchanga kohhran hmalakna hi chak zawka kalpui ni rawh se tih lam hawi kan sawiho a. Kan hnunga thu Politician hlun tak; sawrkarna fawng vuantu pawh lo ni tawh ṭhin chuan awm hmunah, “hei hi thil ṭul tak ni si; thil harsa tak a ni a. Kan han ti ṭhin a, huaisen dan thiam a har; kan ei bar lakluhna kawng khu hmun dang ṭha tak kan neih hunah kan huai lehzual thei ang” a lo ti sap a. Kohhran hmalak mekna a ni e tiin kan inhrilhfiah ta nghe nghe.

Kan ṭhenawm state (Assam) nen ramri chungchangah buai neuh neuh kan nei reng a. Silchar aṭanga ei leh bar kan lakluh miau avangin duhthusama huaisen a har pawh a ni maithei e. Amaherawhchu, mahni ram chin humhalhna kawngah erawh Mizote hi kan ram rawn nek luitute beilet ngam lo khawpa dawihzep hnam kan ni hauh lo va, kan ni lo zel bawk ang. Chutih rualin ramri chungchanga buaina hi tûn hma, kan pi leh pute hunlai anga tharum hmanga chinfel chi a ni tawh hauh lo; fing taka sawrkar a chet hi a nih dan tur a ni tawh zawk. Chak lehzual zawkin sawrkar hian a tih tur a tih a ṭul, political party dangte hrilh chawp ngai turah kan dah lo.

Ei leh bar lakluhna kawng (road) dang kan zawn a ṭul: Tuna kan kawng dinhmun enin Silchar lam aṭanga ei leh bar lo lut hi a tawp tak tak thei lo. Rel (train) lian pawh lo lut dawn se khulam aṭang thovin a lo luh a ngai rih. Ruah a lo buak hawkin leimin vangin harsatna kan tawk a. Eng emaw thil avanga buaina dang a lo awm a, khulama kawng an dan apianga mi pamhamten thil man an tih to nghalna ram hian ngaihtuahna thui tak kan sen a hun. Silchar kawng ni lo, kawng dang aṭanga nitin mamawh (basic needs) lakluhna kan neihin ko ri a tu dawn a nih ngat phei chuan a bawha bawh a ṭul a ni lawm ni?

Ram changkang apiangin ram dang nena thawhhona (foreign affairs) pawimawhzia hriain chulam chu an bawh. Ram venhimna atan leh khuarel chhiatna pawh lo thleng thut se inhmakhuana fel tak an nei ṭhin. Myanmar sawrkar inthlak hian Look East Policy awmsa hi engtin nge an kalpui zel ang tih kan sawi thei lo naa; keini ram anga sawrkar hmasa thiltih, “kan sawrkar chuan kan chhunzawm lo vang” tih mawl tawp ang kha a awm ve lo turah ngai ila. An foreign Minister Aung San Suu Kyi-in India thawhpui a duhzia hriat hian ‘buh lu chuh’ hunlai hi kan hai palh hlauh ang e. Chhim lama Myanmar nena insumdawnna tur Zochachhuah (Zorinpui) lam saw chak zawka hmalak a duhawm hle.

Ramri dang pawh ven ṭhat a ṭul: Pathian zarah ramri, chhim leh hmar chhak leh thlang kan hrut ta nual. Zochachhuahah (Zorinpui) leh a chhehvel ramriah te, Chhimtuipui lui mawng lamah te hian Zo hnahthlak ni lo; Myanmar mi leh sa lo luta inbengbel an awm nual. Buddhist temple pawh awmin an puithiam (bante) ten an ṭhutchilh a. Heng dan lova lo lut, inbengbelte hi nakinah harsatna thlen tur an ni thei ang em?

Tun dinhmunah firfiaka che duh te tan harsatna a awm lo vang tih theih turin Bangladesh leh Myanmar te nena kan inrina khaw te hi a zalên lutuk em? State dang nena kan inrina - hmar lama Manipur nen kan inrina te, Mimbung lam thlengin ngaihtuah a ṭul ang (Mimbung hi an lui - ‘Tuisa’ ral lehlam chu Myanmar ram a ni). Tripura nen kan inrina te ven ṭhat a ṭul hle. Khawthlang lam Zomuantlang leh a chhehvela Mizoram lung an lak (quarry) te hi Tripura lamah an hralh zung zung niin a lang a. Phalna an lak âwm hriat a ni lo va, chutiang a nih phei chuan thuneituten enfiah se a duhawm hle. Khawchhak lam pawh kan inven ngun a ṭul; kan mamawh thil ṭha a lo luh rualin ruihlo hrang hrang a lo lut ve bawk a, heng dona kawngah hian kan zavaia kan ṭanho a ngai a ni.

Hnam thil leh mikhual cham reite chungah: Sawrkar lai kan ni emaw opposition party lam kan ni emaw hnam leh ram hnuk khawih chungchangah vote zawn nana
ṭawngvaih ṭawngvaih a hun tawh lo. Ṭangrual tham lek kan nih laia a hnam anga inlak hran tum uaih uaih lam te ṭanpui tum ang hrima poli­tician-te thâwm awm leh ṭhin hi kan hrethiam hauh lo a nia! Ram chhungah inhung hrannna bang chhah tak siam belh tum hi a ṭul tawh lo.

Mikhual cham rei kan tihte hian dik lo takin central lamah min hêk fo. Khulam lah khuan thutak hla takah an lo ngai ṭhin mai pawh a! Zirlaite technical zir tur thlan chungchangah a ram leilung fate High Court-ah khin kan ni ta hial bawk! Kan hriat loh karin kua an hreuh zel mai a nih hi maw! Lak let ngaite laklet kawngah pawh hian i fimkhur hram ang u. CYMA leh MZP te, MSU leh NGOs dangte pawh Zadeng lal tlawm tur an sawi ang hrimin heng thil avang hian kan ṭhu kan ṭhu ta mai a. Kan buai lohna tura buaia min siamtu hi a kaikuang chhui tak tak ila kan indem tawn mai mai lo’ng maw?

Kan ṭhenawm State-a hnam leh hnam intihbuaina chhuak ṭhin te thlir hian heng hi kan hlat lutuk lo vang tih rin loh a har. Kan tihsual tam hmain harh chhuah nan a la tlai lo ve.

Kohhran leh NGOs te nen thawhhona ṭha: Ramri venhim thuah hian sawrkar hian amah mai chuan huam kim a harsa thei a. Kohhran leh NGOs te nen thawhho ṭhat a ṭul. Kan rama hnam dang lo lut ru tur dang tur leh ILP nei lo dap chhuahna kawngah sawrkar hian kohhran leh tlawmngai pawlte
ṭanrualpui tura a sawm thiam tik apiangin he hnam hi a intel ruh deuh deuh ang a, kan ke chheh a rual lehzual ngei ang. Râl leh sa hrâng hmaa zam ngai lo Mizo tlangvalte hian tlanchhiat nan ke kan nei lo va, kan thisen far ral
ṭhak thlenga he ram chhan nana din nghehna tur ke kan nei zawk. Mi thawh sa lak nan kut kan nei lo va; ramin min mamawhna apiang leh hmeithai leh rethei zawkte tan asin he kut hi kan hman ṭhin zawk ni.

Sawrkar rorelnaa zawlnei hna thawktu Kohhran hlutna leh Kohhran tana sawrkar pawi­mawhzia hrethiam loten an inkarah hêm thlak tur an dap ruai ṭhin hi a vanduaithlak ṭhin hle. “Kohhran hian thlarau lam thil chauh buaipuiin ram rorelnaah inrawlh suh se” titute hian politics thila inhnamhnawih chu sualah an chhuah hial ṭhin a! “Kaisara thil” tiin an sawi ṭhin nghe nghe. ‘Kohhran leh politics chu kal hrang hlak tur a ni’ tia ngai te hian kan thlirna tarmit vuah ṭhat hret a hun ta hle. Taksa, rilru leh thlarau hi inzawm tlat a ni a, engmah a kalhrang thei tak tak lo. Politics a dik loh chuan Kohhran pawhin kan tuar a, ram pawhin a chhiatpui ṭhin. Sawrkar, kohhran leh tlawmngai pawl hrang hrangte hi inrem taka kan thawhho a ṭul takzet a, heng kawngah hian sawrkar hian ruahmanna ṭha a neih a pawimawh hle a ni.

Ram leh hnam humhalhna tura ramri ven ṭhat thuah te, chumi venhim hna thawk tura mipuite mawhphurhna hrilh hriat kawngah te sawrkar a inthlahdah thiang lo. Kan pi leh puten chem tum leh kut tum chauh pawha râl hlauhawm laka an lo venhim ṭhin ram; a chhan nana an nun hial an lo thap ṭhin ram hi a chhiat loh nana dai theu tur hian Mizo tlangvalten hman loh kan nei ngai lo vang. Chutiang kawnga ralkhel dar kengtu sawrkar hian a mawhphurhna leh a tih tur a hai tur a ni bik hauh lo vang.

- Zonunsanga