Mipui sawrkar dik tak zawrh a ni ta
Zoram Decentralisation Front (Z.D.F.)-te chuan Mizoram tan mipui sawrkar dik tak neih theih a nih thu sawiin, chutiang sawrkar dik tak kan neih theihna tura an beih tur thu dt.20.9.2016-ah khan an puang ta. Hei hi ram hnuk tak tak khawih a nih avangin, mi tinin ngaihven ila. Ṭha kan tih zawng a nih phei chuan support ila, a hlawhtling nghal mai dawn a ni.
India ram hi mipui rorelna (democracy) ram a ni a, chumi ang chuan Mizoram pawh hi kan kal. Mipuiten kan aiawhtu atan MLA kan thlang a, kan thlan tlinte chuan ro an rel a, chuvangin mipui rorelna hming a pu a ni. Chuta mipui aiawhtu nih chu politics party hrang hrangin an inchuh ta a, chuta sawrkarna la theite chuan ro an rel ta a. Chuta roreltute chuan mipui aiawh nia inngai lovin, anmahni party aiawh emaw an inti ta ang hrimin, anmahni party mal bik hamṭhatna zawngin an kalpui nasa a. Chuvangin, Mizoramin mipui sawrkar dik tak hmel kan hmu ngai lo va, party sawrkar ngialngan tak zel kan la nei a; corruption pawhin a nasat phah bawk.
Chuvangin, kuthnathawktu chhungkua mipui zaa sawmsarih (70%)-te phei hi chu hmasawnna dinhmun ngelnghetah step khat pawh kai lovin, eichawp dapin kan la awm ta reng a nih hi. Rorellai party mite chu chhungpui fa duat chan an chang a, a pawn lama mite chuan nu ṭha lo tak fahrawn chan kan chang zel bawk a ni.
Tuna kan ram rorelna chhawng awm dan chu hetiang hi a ni. State thuneihna lian takin a awm a, District-ah te, Block-ah te mipui thlan roreltu an awm tawh lo. Hniam takah, a mawngphahah VC/LC an awm leh a, mahse, state thu neituten thuneihna leh mawhphurhna pek alawi an nei mang lo. Chuvangin, mahni veng chhunga side drain leh step tlemte siam tur angahte takngial pawh state thuneitu sangten thu an rawn nei vek a ni. Mahni khua/veng hre chiang bertute khaw mipuiten an khaw enkawl tura an thlante hnenah sawrkarin thuneihna an pek bar loh avangin kan ram sawrkar hi mipui sawrkar a tling tawk lo em em a ni.
ZDF-in mipui sawrkar an zawrh chu- State rorelna chu a awm ngaiin a awm ang. India Parliament rorelna chuan kum 1992-ah thuneihna semzaina turin state-ah rorelna inkhaichhawng pathum (3 tiers) awm turin an lo rel tawh a. Keini Mizoram chu mihring kan tlema nuai sawmhnih tal pawh kan tlin loh avangin state rorelna hnuaia rorelna inkhaichhawng chu pahnih chauh- district-ah leh village-ah mipui thlan roreltute an awmna turin Mizoram bik tan rawtna min siam sak a. Block levelah chuan kan nei phak ve dawn lo a ni. (National Commission to review the working of the constitution recommendation Chapter II. (vii) 12,13,14,15,16). Tichuan, District tinah mipui thlan rorelna a awm ang a, khaw tinah (khua tih leh VC tih te khan, veng tih leh LC tih te a huam nghalah ngai zel ila) mipui thlan rorelna a awm bawk ang.
Chung mipui thlante chuan anmahni huam chhungah thuneihna sang tak neiin, an khaw budget pawh an siam dawn a ni. Tuna state roreltuten sang tak aṭanga kan chhipsamah min ṭham a, an duh duha min ching vel ang hi chu a bo tawh ang. District roreltu turte leh khaw tin roreltu turte chu India dan puiin an thuneihna tur pawimawh tak tak a pe sa a ni. (article 243 G/11th schedule). Chungte chu a ṭul angin la sawi chawp zel a ni ang.
ZDF hawizawng, thil la tihfel chiah lohte thlengin sawi ta ila. India dan puiin a phal angin khaw tinah mipui rorelna, thuneihna sang tak nei a awm ang. Kum khat chhungin vawi hnih tal an
ṭhukhawm ang. Mipui thuneihna chuan, VC-te rawtna leh an rorelte an pawmin an pawm lo thei ang a, thil fel lo lian tak a awm phei chuan anmahni chungchang pawh an ngaih tuah thei ang.
Tin, mipui rorelnain a ngaihtuah tur lo duang lawktu leh khaw mipui rorelte kengkawhtu tur Village Council emaw, Village Development Council emaw khaw tin chuan an thlang anga, chungte chu roreltute tia sawi turte chu an ni ang.
Rorelna inkhaichhawnga memberte hi ai an awh sakte huam chhung ngeia mite ni thei se. MLA-te ngei pawh hi an bial (constituency) chhunga vote nei ngei ni se tih te, an constituency chhungah in nghet a neih loh pawhin, mi in luah pawhin a chenchilh ngei tur a ni tihte pawh sawi thuak thuak a ni tawh.
Ram rorelna hi mipui sawrkar dik tak a nih theihna tur ang bera duan chhuah tum a nih avangin USA-te anga mipui candidate siam nan primary election siam te pawh sawi rik a ni.
Tin, ZDF pawl an awm a, ZDF Advi-sory Board an awm bawk - he Advisory Board hi ZDF rorelna apianga inrawlh tur a ni lo. Pathian malsawmna dawngin ZDF hian rorelna a chan hun a awm a nih pawhin Advisory Board hi ding reng tura tih a ni. ZDF thil tihah a theih angin thurawn pein a lo finchhuah ang a, a ṭul chuan an thlavang hauhtu a ni bawk ang a, an zingah harsatna a awmin theihtawp chhuahin chinfel hna a thawk bawk ang. Tin, ZDF thiltihin ram pawi khawih thei hial dawna a lan phei chuan Advisory Board hian thu nei takin a siksawi thei tura tih a ni.
Hei hi ram rorelna a ṭhat zawkna tura change ropui a tling a, kan system ṭha lote system ṭha zawka thlakna a tling bawk a ni. Adama’n Evi a hmuh hmasak bera, “Hei zet chu...” a tih ang khan, “Hei zet chu mipui sawrkar, mipui himna a tling e,” kan ti ve a ni. Kum 2018 inthlanah enchhin nghal mai a chakawm tawh hle.
- Rev. Darchungnunga