Chapchâr Kût (Inhmangaih tawnna kût)

Mizote kût pathum zinga a ropui ber leh an uar ber a nih avangin Chapchar Kût hi ‘Kûtpui’ tiin an sawi ṭhin a. Kan thlahtute Rûn lui kam vela an awm lai khan AD 1450 velah he kût hi an lo hmang ṭan daih tawh a ni. Tunlai angin ni chhiar dan calendar an la nei si lo va, hun tin an lo hmang ve tho sia, engtin nge a hun an lo hriat ang tih chu ngaihtuah tham tak a ni.

Seipui khaw kianga lui pakhat Tuipui an tih li chungah hmâwng thing khâm pangah a ṭo a, ṭhâl chhoa nipui a lo hnaih dawn lamah chuan chu hmâwng hnah ro chu lipui chungah a lo ṭîl ta a; farṭuah a lo par ṭan dawn bawk a. Chu hunah chuan Chapchar Kût hman a hun a ni tih an hre thei ta a ni.

“Hmawng hnah ṭîl iai iai e,

Tuipui in chungah;

Kût khua rel na e”

tiin hla an lo sa ṭhin.

He kût lo thlen hma hian kût nia sa an ei theih nan paho chuan thang an kam a, naupangte’n sava thang an kam bawk a. Kût sa zawngin an ramchhuak a, a ṭhen an ramriak a, kût sa zawn hi an hlawhtling duh riau ṭhin. Sa an awh emaw, an kah emaw chuan chhungkhat leh ṭhenrual ṭhate an hleh ṭhin. Luseiho chuan kût ni hma deuhin sakhaw biak nan vawkpa sûtnghâk an talh a, a sa ṭhenkhat kha kût saah an ring nghal bawk. Kût nia sakhaw hman erawh chu an ti ngai lo. An sakhaw biak khuavâng pathianin a chhang lo an ti a, an hmang ngai lo.

Khaw tinah kût thlenna chu lal an ni; mahse, lalin kût a thlen loh chuan khaw khata mi neinung leh awmthei deuh emaw, lal upate’n emaw an thleng ṭhin a. Kût thlengtu chu ‘kût pa’ a ni nghal ṭhin. Kût dawnah chuan thawmhnaw ṭha ṭha an inbel a, a nei lo deuhin mi ta–ṭhi, ngûn, kawr leh puan an hawh a, an theih anga mawi leh nalhin an inthuam ṭhin. Tu mahin thawmhnaw inhawh chu an ui ngai lo. Sa inpek te, inhleh te, thil dangte pawh ui loin an inphal em em a; miin ka zar zo se, ka neih hi eiin in se an tih ní a ni.

Kût thlen dawn ur lâwk zanah chuan tlangau chuan, “Naktuk hi kût ni a ni a, zingah in tin (chhung tin)-in kût sa ei vek tur a ni. He mi ni hian tu mah hnathawh loh tur a ni a, awmni khamin kût hman ṭheuh tur a ni. Kût laiin chhung tin inhauh leh intihthinrim loh tur, nupa inhauh tlan phei chu awih a ni lo. Mi tin thinrimna nei pawhin sawia intihbuai awih a ni lo, hlim taka kût hi hman tur,” tiin mipuiah a au ṭhin a. Kût ni hi ni hnih leh a aia tam hman a ni ṭhin.

Kût ni hmasa berah chuan ṭhenkhat chu an ngamtlak inah an kal khawm a, zu an in a, an zai bawk ṭhin. A tam ber chu kût pa (a thlengtu) inah an zu neihte pu khawmin an zai ho ṭhin. Tlai lam behliang mun hun velah chuan mualah an chhuak a, an inkaihkuah kual a, a laiah khuang bengtu, seki tumtu leh hla hriltu an awm a. Lâm kual turte chuan an kutin an kianga mite kokiah kuahin, zai pahin an inher kual a, ding lam ke an chhep a, vei lam ke an chheh leh khan lei an thai zauh a, chu chu ‘lam thai’ an ti a.

Kan lammual a chuai,

Sial ki ring leh lenchawm va la u,

Amaherawh tlaikhua kan varpui.

Kût chai hla chi hrang hrang a awm a, chungte chu: Chhim zai, Tlawh zai, Mangkhaia zai, Thailungi zai, Lera zai, Hualngo zai leh a dangte a ni; hla chi hrang dang pawh a tam mai. An lâm kual chu khuangpu chuan an hah tawha a rin hunah chawlh a’n rawt a, an ṭhu ta a. Ṭhu chungin hla dang a la leh a, an zai zel a, an tui em em ṭhin. Naupangte’n an zu siak sa chu mautheiin lâm hah ho chu an tulh ṭhin. Chutichuan, lâm hote kha an hahdam deuh hnuah an lâm leh ṭhin a, tlai a lo nih chuan an ṭîn ta a ni.

A ni hnihna chu kûtpui ni tak leh an uar ber ni a ni. Tlangauin zingah, “Kût ni hnihna chu chhâwnghnawh tur a ni a, mi tinte chhâwng hnawhnaah kal tur a ni e,” tiin a au a. A hma ang bawkin kût pa inah bawk an kal khawm leh ṭhin. An zai a, an tui tawlh tawlh a, kut pa tualah emaw, mualah emaw an lâm leh phawt a, chu hmun aṭang chuan kawtchhuah lungdawh lamah hla sa chung zela zaiin an kal ta ṭhin a. A hma aṭang rêngin kawtchhuahah an chhungte thi hriat reng nan lungdawh chu an lo siam lawk vek tawh a. Nu hoin buhbâr kho-in (heng hun lai hian thleng an la nei lo) buh leh sa leh artui an chawi chhuak a, an fa naupang deuhte’n an zui diah diah a, kawtchhuah lungdawh lam an pan khawm a. Lâm thai hote zai leh lâm chung zela kalin lungdawh an thlen chuan nuhoin an chaw chawi chhuah chu lungdawh chungah chuan an ei ta hlawm a. An kham dawn lamah chuan artui leh buh leh sa chu an inbarh ta ṭhin a, an hlim thei hle. An inûm a, an tlan zawr zawr mai ṭhin. Nula leh tlangval lo inhmel duhte pawhin hun remchang zawngin, inhmangaihna lantir nan an inbarh ṭhin. Chhawnghnawh lo chhuahna bul tak chu induhsakna, inlainatna, miin ka neih ei se tia hmangaih taka inphalna avanga lo chhuak a ni. Mahse, a lo rei tak hnu chuan fiamthu hlimawm taka hmanna kâwk mah mahin a kal ta a ni.

Lungdawhah chuan mitthi nei hnai deuh chhungkuaa nu leh pitarte chu an ṭap keuh keuh bawk. Nula tlangval, nu leh pa leh naupang hlim taka an chai leh an tlan kual vel an hmuh chuan an hmangaih kal tate khan he kûtpui hi hmang ve se an duhsak a, an lung a chhe ṭhin. A lo tlai lam zel a, zu an sem a, ṭhuthmun zai an sa a. Khaw thim hmain lâm hote chuan zai chung zelin kût pa in lam pan chuan an haw ta a, an ṭîn zo ta.

Zanah chuan neinungpa inah a ṭhente chu an zai lut a, chu chu ‘rûn’ an ti a, an va luhnate chuan zu belin an lo do a, an in ho ta ṭhin a ni. Chapchar Kût hian dan narânin ni hnih a awh a, a ni thumna chu ‘tual phiah ni’ a ni a; lungleng zual mi ṭhenkhat chuan zu an la in a, an la zai bawk ṭhin. Lal felna khuaah chuan rei lutuk hman an awi lo, a chhan chu an neih an chen ral lutuk ang tih leh hnathawh ṭulna vangin lalin rem an ti lo a ni.

Aw le, hmânlaia Chapchar Kût hi hmangaihna leh induhsak tawnna ni a nih ang hian, nupui pasal zawngte tana inzawnna ni a ni bawk. Heng huna nula leh tlangval lo inhmelduhte karah chuan inngaihzawnna a thlen a. Nu leh pate inbiain, nupa tuak khuanu samsuih a insawi remin, an dam chhung kawppui nupa tuak pawh lawm takin an lo nei thei ṭhin.

Chuvangin, tunlai huna Chapchar Kût hi mite tana malsawmna ni tura kan luan chhuahna ni lo ni se. Miin ka zar zo se, mite tana inphal ni-ah hmang ila. Mimal, kohhran leh sawrkar lam pawh hian kût pual thilpekte hi fahrah leh rualbanlote enkawlna hmunahte hian pek uar ila. TNT, Riangvai Rûn, TBCC leh home hrang hrangahte hian luanchhuah uar deuh deuh ila. Damdawi ina thisen pek (blood donate) te, kan hmangaihna dik a kumtluanga kan kawppui tur thil pek ni-ahte luang chhuak ila. Pi leh pute khan he ni hi hmangaihna avanga an thil phal ni (tuna Valentine Day kan lawm ang hi) an lo nei daih tawh a, uar takin duhsakna leh hmangaihna an lo lantir ṭhin a lo ni.

Kan pi leh pute’n hmangaihna kût, mite tana luan chhuahna hun an lo hmang ṭhin ang khan Mizo culture mila mi dang tana malsawmna thlenna ni a nih ang ngeiin kan sawrkar leh mipuite hian Pathian duh zawng a ni tih hre rengin, harsa zawk leh chanhai zawkte leh fahrah leh retheite hnenah he kût pual hian han che chhuak uar sauh sauh ila a va lawmawm dawn em.

Kan pi leh pute khan kan Pathian thu hi hre lem lo mah se la an lo va fing tak em. An nun kawng tam takah khan nun dan mawi, Pathian duh zawng tak thil an lo ti ṭhin a lo ni. Chapchar Kût hian a ṭha zawngin hma sawn zel rawh se! 

- C. Lalaudinga, Ramhlun Venglai. Ph. 9862769948