Sual man leh ṭhat man

Khawvela mipui rorelna (democracy) ram lian ber pawl India ramah kan cheng a. India ram dan ṭha tak tak a awm avangin khua leh tuite pawh kan zalen a, danin min humhalh ṭha hle a ni. Mi dang tana pawi thei zawng leh ram dan bawhchhe zawnga suahsual bâwl chu phal loh a nih avangin dan kengkawhtute’n an man a, an hrem a, lung inahte hial an khung ṭhin. He ramah hian sual man chu chawi a ngai a, an thil sual tih azirin a hremna a nêpin a nâ a. Sualna chuan man a nei a, mi sual chu an zalen rei lo va, man an tawk vat ṭhin. Sualna chi hrang hrang a awm a, ram dan kengkawhtute hmalakna tur chi a awm a, kohhranin a duh loh leh a ṭawngṭaipui chi an awm a, a phuar pawh a phuar ve hial ṭhin. Khawtlang ṭhatna tura hna thawktu pawl pawhin sualna chu nasa takin an do reng a, hah takin an bei a, thil sual titu mi sualte chu man tumin theihtawp an chhuah ṭhin.

Chutiang chuan Mizoram chhung ngeiah pawh hian sualna hi nasa takin kan do va. Mi sualte chu manin kan hrem a, sualna chuan sual man a hmuh ngei theih nan theihtawp kan chhuah ṭhin. Mi sual leh mi awm ṭha duh lo te, ram danin a phal loh thil ti ṭhinte hian mihring nun nawmna an tibo a, hlimna leh lungrualnate an tichhia a. Chuvangin, hnungkhirh an ṭul fo va, mana lung ina khungte an ngai ṭhin. India ram dan hnuaiah misualte chu man ṭhin an ngai a, then fai an ngai ṭhin tih hi mipui mimir pawhin kan pawmin kan thlawp a. Misual chu tu mahin kan duh lo va, hlim tak leh thlamuang takin khawsak kan duh a ni.

Sual man chu lung in tàn te, hremna na tak pek te, a phu tawka an chungah dan rorelna lekkawh te hi a ni tih kan hriat chian em em lai hian, ‘ṭhat man’ hi eng nge ni tih kan ngaihtuah ve ngai em le? Ṭhatna chuan man a nei ve em? He ramah hian ṭhatna man atan eng nge kan pek ve ṭhin le?

Mizoram dung leh vâng han thlir ila, kil tinah sualna a pung nasa ta hle tih hi kan hmuin kan hre ṭheuh awm e. Mizote hi kan sual bik vang a ni hran lo va, khawvel hun inher zel hian thil ṭha a her chhuahpui rualin, thil ṭha lo tam tak a her chhuahpui ve tho va. Thil ṭha lo hi a lar zawk leh a langsar zawk a ni duh viau a, chuvang chuan, thil ṭha aiin thil ṭha lo hi a pung nasa niin kan hre ṭhin niin a lang.

Khawvel hmasawn zel leh thil thar rawn awm zel hian kawng tam takah kan nun dan a su her lo thei lo. ‘A ṭha lam kawng a chho, a chhe lam kawng a phei’ tih ang deuhin, thil sual leh thil ṭha lo han tih maina tur remchanna a lo tam ta em em mai a ni. Kan changkanna leh kan nun dan kawng hrang hrang hian mipat hmeichhiatna han hman mai awlsamnate hi a thlen ta deuh ni hian a lang a, AIDS leh HIV pawh a hluar tulh tulh mai. Inrawk, insuam, tualthah leh mi dang bum dan kawng awlsam lam hi kil tinah a inlar tuam tuam a; kan rinawmna sadaite chu nasa taka sut herin a awm a, diknate chu a hnawksak ta hial em ni tih theih mai tur a ni ta.

Nun kawng dik leh nun ṭha lam kawng pawh zau taka hawnin a awm chhoh zel rualin, nun ṭha lo leh thil dik lo tihna kawngka a inhawn zau tak em avang hian, sual dovin theihtawp han chhuah mah ila, a sâwt mawh hle niin a lang a; thâ han thlah ngawt chi lah a ni si lo. Sualna dovin YMA leh khawtlang ṭangrual pawl nasa takin an ṭang mar reng a, chuti chung chuan Sualna Lalpa leh a chekawite chu phûng mangchhia ang maiin an inlar chhuk chho reng tho niin a lang. Kohhran leh sawrkar ngei pawh sualna dovin an ṭang nasa ve hle ṭhin a, mahse, khûp zawi châng leh kan do hneh ngang lo em ni tia beidawn rum rum châng a awm ṭhin. Beidawnsana peih lohsan a thiang lo va, he ram hi mi ṭhate tana chenna tlak ni turin thisen chhuak hial khawpa ṭan lak a ṭul tlat si a ni.

A chhe kawng zawh lo va, a ṭha kawng zawh tur leh sualna hi ṭhatna hmanga bawhbet tur chuan kawng hrang hranga hma kan lakna bakah ‘ṭhatna’ hi a hen tawk man kan neihtir ve a ṭul tih thu hi kan han sawi ri ve a ni e. Sual kawng zawh duh hauh lo, thil dik lova ti duh hauh lo, mahni awmhmunah rinawm tak leh dik taka la khawsa tlat ṭhin mi tam tak an awm asin. Heng mite ṭhatna te, mi dang tana an insâwr chhuahna te, ram leh khawtlang a ṭhatna tura an insensona te, an inpekna zawng zawngte hi hriatpuia hmuhpui ve a ṭul. Mi ṭhate ṭhatna kan hmu duh lo va, an rinawmna leh dikna te hi boruakah a zâm ral zel a nih chuan, he ramah hian ṭhatna hian awmzia a nei lo nia kan ngaih hun a la thleng mai ang tih pawh a hlauhawm hlel lo ve. Mi ṭhate hian chawimawina leh lawmman an beisei zawng a ni lul lo mai; nimahsela, he ramah hian ṭhatna hi nasa zawka a lo par chhuah zel theih nan ṭhatna hian a hen tawk lawmman a hmuh ve a ṭul hle a ni.

India ram hunpui Republic Day angah te hian sipai leh police (force) lama mi chawimawi tlakte chawimawina hun siam a ni ṭhin. Hetiang hunpuiah hian khua leh tui (civil) mi pangngaite chawimawina hun pawh siam ve fo a ni bawk a, a ṭha hle. Tun aia nasa hian chawimawi tlakte chawimawina kawngah ṭan la nasa lehzual ta ila; khua leh tui ṭha, mi dik, mi rinawm, mahni hna thawk ṭha, mite ṭanpui ṭhintu te, ram leh mihringte tana thil ṭha titute hi chawimawi deuh deuh hi uar a ṭha hle mai. Chu chuan sualna hi nasa takin a hnawt tawm dawn a, ‘sual aiin ṭhat a ṭha’ tih hi mipui rilruah tuhin a awm ang a, chu chi chu lo ṭhang lian zelin he ramah hian rah duhawm tak a lo chhuah thei dawn a ni.

Vantlang puipunna hmunah leh hmun dangah pawh chawimawina thuziak hlu tak tak leh pawisa fai inhlante hi a ṭha lo hauh lo. Kawng dang pawh kan ngaihtuah thei awm e. Ngaihtuahna ṭha zawk nei thei leh chawimawi dan kawng thar ṭha zawk rek kaw thei mi thiam tam tak kan awm ang a, kan ngaihtuahna tizautu atan thil ṭhenkhat lo sawi ta ila.

Mizoram hmun tam takah PHE Deptt hmalaknain tui siak chhuaha sem a ni ta. Hetiang tui semna hmunahte hian vantlang tana thil ṭha titu chawimawi hlawhte chu duhsak bik ni ṭhin se, tui pawh dawng tam bik tura voh chuam ni ta se. Chutiang zel chuan, duhsakna an dawn theihna kawngah chuan ‘voh chuam’ dinhmun awhawm takah hlankai ni zel ta se; ṭhatna hian man nei ve rawh se. Hetianga duhsak bikna dawng tlak khawpa mi ṭha leh mi chhuanawm kan ngah hi chuan he ram hi ram nuam, amah Rokunga raltiang ram tluk dawnah kan siam thei dawn a ni.

Voh chuam dinhmun chu inang tlang vek a ni kher dawn lo va, hamṭhatna leh duhsakna an dawn theih pawh a inang vek kher lo vang. Misual leh mi awkhrawl te, mi pamham leh rinawmna mausamtu te, dik lo taka thil ti ṭhin leh eiruk chingte a nihlawh zawka an awm zel theihna hi a lo bo tawh ang a, mi dik leh rinawmte chawimawiin an awm ve thung tawh ang. ‘Mi dang pawh an dik loh laia lo dik bik hian awmzia a nei lo ve’ tia beidawnga ṭhu tlawk tlawk ṭhinte an lo zuang tho tawh ang a. ‘Kei ka dik chuan mi dang pawh an dik ang a, tichuan kan ram hi kan siam ṭha dawn a lo ni reng mai,’ tih rilru thar an pu tawh zawk ang.

Chânna, nuihzatna, hmusitna hlir tuar chunga theihpatawp chhuaha ṭhatna leh dikna an lo vuan ve ṭâng ṭâng ṭhinte thâ a lo tho thar leh ang a, he ramah hian mi dik leh rinawmte chu engthawl takin an lo nui ve thei tawh ang a, mi dik lote an lo kimki ve thung tawh ang. Ṭhatnain a hen tawk man a nei ve tawh dawn avangin nunkhua a lo nuam ang a, miin sualna tihpunlun aiin ṭhatna tihpunlun chuan lukhâwng a nei ṭha zawk tih an vawng tlat tawh ang a; he ram, Mizoram hi ‘raltiang ram’ a lo ni ve tawh ang.

- Ṭhuamtea Khawlhring