Written by
- C. Zâma

Zawlkhawpui sen mei a chang ta


India sawrkarin indo thlawhtheihnaa Aizawl a bomb champha phak vawi 58-na kan lo thleng ta reng mai. Kan hriat angin March ni 1, 1966-ah MNF chuan Mizoram independent a puang a, a puan aṭangin Mizoram hmun hrang hranga India sipai leh India force awmte chu MNF volunteer-te’n an bei a. An beih hmain hmun eng emaw zatah inpe (surrender) turin an ngen a, ngenna ngai pawimawh lote chauh an bei a. Aizawlah chuan tum anga thil a kal loh avangin Aizawla AR hmunpui chu March ni 1 zan hian beih a ni lo va. Beih ni lo mah se, a tuk ni 2/3/1966-ah chuan khawlaiah mi veivak an tlem hle a. Chawhnu aṭangin Aizawl khawpui chu tumah khawlaia chhuah phal lovin curfew a ni. Zawlnei Jeremia Ṭahhla a, ‘Mipuia khat ṭhin khawpui kha, khawhar takin a ṭhut tak chu’ tih ang deuh khan, khawlai chu a reh ṭhuap mai a. AR leh AP (Assam Police) curfew duty bak chu mi dang khawlaiah hmuh tur an awm lo.

Ni 2/3/1966 zanah Chanmari leh Zarkawt inrina laiah AR leh AP patrolling-a kal chu volunteer-in an lambun a. Ni 3/3/1966 zan aṭangin AR hmunpui, Police Thana, Jail te beih a ni a. Tuikhuahtlang, Sikulpuikawn, Civil Hospital tlang leh hmun remchang dangah volunteeer-te’n ṭanhmun an rem a. AR-te’n Tuikhuahtlang tuizem aṭanga tui an lakna tui pipe chu tihchhiat a ni a, AR tui tlan ber chu a kang chat ta a ni. Tuikhuahtlanga ṭanhmun remte chuan a khât tawkin AR-te chu aurinnaa auvin inpe (surrender) mai turin an ngen a, an inpe mai duh bik lo. Tuikhura tui an chawi ngam ṭha ngam tawh bawk si lo va, an tui tlan ber aṭanga tui haw tur a awm tawh bawk si loh avangin an mangang hle a, ṭhenkhat chuan inpek mai an duh tawh a ni.

Ni 4/3/1966 nileng leh zankhuain an inkap a, ni 5/3/1966 zing dar 10:00 velah India indo thlawhtheihna, an chhuan tawlawl (jet fighter) France siam Toofani pahnih leh British siam Hunter pahnih, a vaiin pali chu Aizawl khawpui chungah an rawn lang ta ṭhê ṭhê mai a. Toofani hi Tejpur leh Kumbirgram Silchar bul lawka hmunpui nei an ni a. Hunter hi Jorhat bula hmunpui nei an ni thung. Thlawhtheihna hian Tuirial lui dung an rawn zawh a, Paikhai zawn velah rawn kual chhuakin hmar zawngin an rawn thlawk a. Muthi tlang bulah her liam thlain Tuirial lui chungah chhim lam hawiin an thlawk leh a, Paikhai zawna rawn her kual lehin hmar lam hawiin an thlawk leh ṭhin a ni.

An vawi khat thlawh kualnaah chuan engmah ti lovin nungchang ṭha awm takin an thlawk tlang a. Vawi hnih an thlawh kualnaah chuan Tuikhuahtlang leh a chhehvel chu puakrang silai lian chi Air Cannon-in duh tawkin an hâwl a. Thing hnah a kah chhumte chu a leng chum chum a. Tuikhuahtlang a hâwl hnu chuan bazar lamah an rawn thlawk phei a, Dawrpui bazar phei vel chu puakrang silaiin an tlir a. Ni 5/3/1966-ah jet fighter paliin ṭum thum an han nuai rawn ta a ni a. Pilot-in MNF-te’n thlawhtheihna kahna silai an nei lo tih an hria a niang, an ngampa hle a, hniam tê têah thlâwkin an han leu kual vel a. Mihring an awm leh awm loh pawh ngaihtuah lovin inti champ taka leu kual pahin inte chu puakrangin an han tlir ṭhin a. A tuk ni 6/3/1966-ah a bei nawn leh a ni.

Fighter ri chuan lei a rût a, sakei hâhum aia ring zawkin a ri hum hum mai a. Air Canon-a duh tawka an tlirna kartût (cartridge) ruak chu boruakah a inthlar pat pat mai a. Air Canon-a tlir chu duh tawk lovin bomb an thlak a, rocket launcher-in an kap a. Chu pawh chu la duh tawk lovin, in hâlna bomb leh smoke bomb an thlak bawk. A ri ṭhuai ṭhuai a, a ri zawt zawt a, a ri dur dur a, van lam panin meikhu dum pui pui a inpângawzial chho mup mup a; chu mi karah chuan mei a alh sen zuai zuai bawk. Zawlkhawpui chu a khurh hian a khûr a ni ringawt mai a; Zo fate Jerusalem, Zawlkhawpui chu meivâpah a chang ta a ni.

Bomb tlakna chu hmun tinah a khuar thliah thluah a, rocket launcher tlakna pawh a khuar dem dum a, rocket launcher puak lova leia bûr ngurte pawh a awm. Ar, vawk, ui, kel leh bawng thite chu tuallaiah an let pheng phung a, mihring pawh thi leh hliam an awm nual. Mipuiin Aizawl an chhuahsan hman hlauh a, chhuahsan hman lo se la chuan thi leh hliam an tam ngawt ang. Volunteer-te chuan LMG leh 303 rifle ringawta jet fighter beih chu thil sawngsawhlawt lo nia an hriat avangin an insaseng ta a ni.

Aizawl a beih ni tho hian Lungleia AR ho puih tumin an thlawk phei a, mahse, AR leh BSF-te MNF kuta an lo inpek (surrender) hman a vangin puih ngaihna a hre lo va, an pui ta lo a ni.

India sawrkar hian jet fighter a leklam hle a, heng khuate hi fighter nen a bei a ni.

Ni 6/3/1966-ah Khawzawl

Ni 7/3/1966-ah Hnahlan

Ni 8/3/1966-ah Sangau

Ni 9/3/1966-ah Tlabung

Ni 13/3/1966-ah Pukpui

Ni 6/9/1966-ah S. Mualṭhuam leh Vartek kai

Ni 31/1/1966-ah Hmuntlang

Ni 23/3/1966-ah Bunghmun

(Pukpuiah hian volunteer pakhatmah an hmu lo va, an hnuhma pawh hmuh tur a awm lo; Pu Laldenga khua a nih vang ringawta bomb a ni)

Tualbunga India sipai camp MNA-in an lak (capture) khan Mawmrang tlang ngawpui an bomb a, puakrang silaiin a tlir bawk. Ṭawizo daia MNA-in India sipai an lambun ṭumin Tuivawl lui dunga bomb bakah puakrang silaiin a kap chiam a; Kawmzawla MNA-in India sipai an lambun ṭumin MNA-e chu Sertlangpui ngawah an awm ringin ngawpui chu an bomb a, puakrangin a tlir bawk a. Ngopa Tualbung khaw hluia MNA-in India sipai an lambun ṭumin Sialkal tlang ngawpui hnuaiah an awm an ring emaw ni dawn ni, ngawpui chu puakrang silaiin an tlir chiam a, bomb an thlak bawk. Heng bak pawh hi ngawpui leh lui dung an bomb a, puakranga an tlir chiam sawi tur a awm nual mai; Mizoram bomb hi an nuam tih zawng a niang!

Thlang kawrvaiin fighter rawn tirin,

Zawlkhawpui sen mei an chantir e.

Zo fa runpui nau ang nuihna,

Meivâpah a chang zo ta maw!

Thinlai nâ dam ni awm lo’ng e.

- C. Zâma