Mizo ṭawng thiam lo Mizo ṭhalai
He thil hi vei tham a tling ta tak zet! Kan ṭawng hian veitu a nei tlem hle ni te hian ka hre ṭhin. Youtube, Facebook, WhatsApp eng iloah hian ṭhalaite hi a active ber kan ni a, Mizo ṭawng ziah dan hi chu thu dangah lo dah ta ila, a thumal hrim hrim pawh hi kan chiang ta mang dêr lo. Chu chu social media kan sawiahte khian ni tin kan hmu a ni. Hei hi eng vang nge ni thei ang tihah chuan puh thâwr tur hriat a har deuh maithei. A chhan ni theia lang ṭhenkhat chu:
# Nu leh pate’n kan fate kan zirtir loh vang.
# Mahni ṭawng aia hnam dang ṭawng kan ngaihsan tlat vang.
# Sikulah kan inzirtir ṭha tawk lo.
# Mumal leh kawnghmang nei taka ṭawng kan zir ngai loh vang.
A chunga kan tar lante khi sawi fiah zui a ngai lo turah ka ngai a, a chiang tawk nghal turah ka ngai deuh tawp dawn a ni. Tichuan, tunlai Mizo hla chhuak thara an Mizo ṭawng hman dan ṭhenkhat i en chhin dawn teh ang aw. ‘I’ tih, pronoun hi kan hmang thiam lo nasa em em mai:
Jaui hlaah,
I dawn ve ang i maw suihlunglen hi
Mendal-a hlaah,
An sawi pialral khi awm tak ang i maw?
Ruatpuii hlaah,
Hmangaihtu dik chu i lo ni e,
Hei ang renga ka hmangaitu,
Hringmi leng dang zingah hian awm thei ang i maw?
‘I’ hi first person (singular leh plural) leh second person-ahte kan hmang a, chutianga teh thiam chuan lo teh u la, a fuh lohzia chu a lo lang nghal mai ang. Khing hla thua mite khi a hman lohna tura hman niin, awmze nei lo a ni a, a syntax thlengin a khawlo fai vek a ni. Hetianga hla kan phuah zel dawn a nih chuan a tih chi loh ang. Hawh u, i sim daih ang u.
A dawt leh atan chuan ‘tu’ behtirna tur thumal pawh kan hre hlawm ta meuh lo. Val senior tawh âwm pui puite pawhin a zaitu, a lamtu te kan kan ti a; a dik leh dik loh pawh kan hre hauh lo zu nia! Intransitive verb-a ‘tu’ behtir hi hman aṭanga vawiin thleng hian Mizo ṭawng hman dan a la ni lo ngar ngar tih hriat a ṭha hle. A zaitu, a mutu, a lamtu, a kaltu, etc., tih ang chi hi ṭawng sawngnawi tak, nalh lo bawk si a ni. Kristian hlaa ‘sumdawngtu’ tih lo awm hi chu kan sak reng loh vang te, kan hman zui miah loh bawk avangte hian sêl lohin heti hian a awm a ni mai a, a dik phah ta tihna a ni lem lo. Entirna tlemtê ka dah aṭang chauh pawh hian kan dinhmun chu kan hre thei awm e. Thu dang deuha a tawp khar ka duh avangin heti lam hi chu i duhtawksan rih phawt mai teh ang.
A tawp nan ka article hmasa, ‘Mizo ṭawng ziah dan leh a grammar ruhrel tlem azawng’ tih kha Pu David M. Thangliana’n a react-na ka lo hmu a, ka lawm tak zet mai. Keia thuziak tehlul lo chhiara pawmawm tihte a lo nei ve a, ziak hlawhtlingah ka inngaih phah ta a ni. Pu Thangliana khan ‘Sap’ leh ‘Vai’ tih hi common noun ni zawka a hriat thu a rawn ziak a, heng hi i lo en ho hmasa lawk teh ang.
• Pu Remkunga Mizo Tawng Dictionary kan en chuan a thumal entry danah proper noun chauh hawrawppuiin a ziak a, ‘Sap’ tiin proper noun angin a entry a ni (3rd Edition, 2020, p.460).
• Pu Buanga pawhin Dictionary of the Lushai Language tihah ‘Sap’ tiin proper noun angin a dah bawk (4th reprint, 2008, p. 404).
• Mizo Language Committee lehkhabu, Mizo Ṭawng Ziah Dan tihah anni pawhin ‘a Sap a Vai’ tiin proper noun angin an dah bawk (4th Edition, 2022, p. 53).
Mi mal lehkhabu nazawng chu ṭanchhana hman chi-ah ka ngai lo deuh a, khing ka dahho khi a awmkhai leh rin tlaka ngaih tur pawh a ni bawk ang. Tichuan, anni ziah leh hman danah pawh proper noun a ni ngei tih chu a chiang mai awm e.
Proper noun a nih chhan hi holam têa sawi zui han tum dawn ta ila. Mizo tih hi hnam peng hrang hrangte hnam khat anga sawina thumal a ni a, chutianga kan hman avang chuan hming bik (proper noun) a ni. Chu ang chiah chuan Sap tih hi mi ngo, a hnam ang chi sawina hawia kan hman hian proper noun a ni a, Vai tih pawh chu Mizoin hnam hlawm khat ang maia sawi nan a hnam kâwkin kan hmang a, Mizo tih nen khan a hnathawh a inang reng a ni. Mizoah chuan Fanai, Ralte, Kawlni, etc., kan awm angin, Vaiah chuan Assamese, Bengali, etc., an awm a; chutiang hawia Vai tih hi kan hman ber avangin hetiangah hian proper noun a ni a, a dang puh tur a vang viau.
- Lalnunrila Fanai, Nongthymmai, Shillong