Green Mizoram thlîrlêtna
Kum 10 (sawm) chuang, ‘Green Mizoram’ tih hming vuah meuha thing tam tak, thing ṭiak nuai tam fê mai phun a ni tawh a. Hetianga sorkar leh zirlai sâng tam tak leh Branch YMA-in thingphun ṭûlna leh a hlutzia hriatchhuahna ‘awareness’ an nei ta hi hlawkna nasa tak a tling hrim mai.
Chutih rual erawh chuan ṭhahnem ngaihna thilah ṭan lakna tur dang han belhchhah ve hlek ka duh a. Ka lo paltlang tawh (experienced) behchhana sawi zau deuh ka tum a, a fiah lehzual ringin, chapona lamah ngaih loh hrâm ni se.
1. Thing phunna tur leilung buatsaih hmasak (land preparation) a pawimawh. Kan thil phun tum rêng rêng a lei laihsaah a ṭhan duhna tham turin ran êk, bawngêk emaw, eng pawh a ṭawih tawh (decomposed) dahsa vek ni se. Tunlai chuan khaw tinah ran êk, NLUP bawngêk kher lo pawh, hmuh tur a tam a. Mimal leh school/ college leh YMA te tân pawh to vak lovin lei tur a awm ang. Phun tur duhthawh lovin tih puitlin ngei ngei kan zuam chin chauh a khur buatsaih ila, a hlu zawk ang.
(a) Kum 20 lek mi ka nih laiin ka piancham hriatreng nân July 24, 1958 khân Bûng ṭiak pathum lek ka phun a. A hnu kum 10 (sawm)-ah chuan lian tak a ni hman tawh. Ka school naupang (Primary school zirtirtu ka ni a) fel tawh deuh chin tîrin, khaw chhûnga bawngêk darhsarh tam lutuk chu fawng khat ṭheuhvin, ka lak khâwm tîr a. A khûr tur hi lung kêlha leh lung te hrêt a ni chungin ft 3 vela zau, ft 3 vela thûkin kan lai a. Bawngêk lakkhawm tam fê leh a vûng chawhpawlhah chuan Bûng ṭiak ft 1 vela sâng te chu ka phun a. Mauvin ngun takin kan hung vek a. Upain, “Hmuh theihin a ṭhang,” an tih ang mai a ni. Kar lovah a lian chak nghal ta khawp mai a, hlimawm duh tak a ni.
Kum 1980 hnu lawk, Thlawhbawk khua a lo din leh khan ramsa leh sava chi tin maiin a rah an lo tlân nasa tawh hle a ni. Zâwng leh savawm te, kawlhâwk leh sava chi hrang hrangin an lo tlân luih luih tawh mai a ni. Tûn hnuah phei chuan khaw khata thing lian ber ber an lo ni ta hlawm a, mi hriatpui vak lovin mi a tihlim vêng vêng mai a ni.
A hungna pawh vawi khat kan hung bâk kha hung nawn a ngai ta lo.
(b) Kum 1978 khan Saiha DC Office-a ka thawh laiin DC Office Compound-ah Silver Oak ṭiak kan phun leh a. Kan DC Pu H. Lalthlamuana IAS khan min phurpui bawk a, Silver Oak ṭiak hi Zobawk Forest Department Farm-a mi kan va la a. Khur lian tak kan laihah Saiha Vety Farm-a bawngêk hlui tawh tak jeep phur thum vel kan la a. DC Office Compound kual chhuakin khur sawm chuangah kan phun ta a ni. Kan hotute DC bakah Addl. DC, Pu H. Hauṭhuama, PWD EE, Pu Ramhluna Khiangte leh Officer dangte nen kan phun ta ṭheuh hlawm a. Kei chuan hmun 3/4 ah ka phun ve a ni. A vaiin a nung ṭha em em vek a, ṭhang duh tak vek an ni. Silver Oak ṭiak hi District Council hotute leh Saiha Civil Hospital te pawh kan sem ve nghe nghe a ni.
(c) Hetiang tho hian, Tlabungah pawh 1985 kum bûl (March thla) khan SDO, Pu Rohmingliana kut aṭangin Social Forestry pawisa la bang chêng sîng chuang, charge ka lakin min pe tel a. He sum hmang hian thing ṭiak phunna tur khur 100 (za) dawn lai, khur khatah Rs. 50/- zelin, ft. 3x3-a zauvin YMA, ṬKP, BKHP te ka laih tir a. Bawngêk leiṭha Lunglei Kâwmzawla mi Pu Biaksanga ta truck lian trip khat, Km 100 chuanga mi kan han la a. A khur tinah kan dah vek a. Forest Department-a mi R.O. Pu R. Zakunga hnena mi Gold Mohur (Sapin ‘Mayflower’ an tih, Mizovin ‘April-par’ kan tih) ṭiak chu min pe ṭeuh a. Kan mamawh zat chu a daih lo deuh avangin Lamkhuang mu kan tuh tel ta nual a. Bawngêk a hlui ṭha bawk a, a ṭhang duh zawt zawt hlawm ngei mai. A kum thumnaah chuan a par chuai hman tawh der a ni.
A kum leh 1986 chuan Agriculture Department ta Bone-meal (Bawngruh her sawm) leiṭha bag 30 ka lei a, khur tinah Bone-meal kan han pe leh zet chu a ṭhang zawt zawt mai. (Ṭhenkhat tan chuan chemical fertilizer hman pawh a remchang zawk mai thei). April-par ṭiakin a daih tâk loh avangin kan Lamkhuang mute chu Zodin Veng leh Tlabung inkarah kan tuh tlar thla ta hlawm a. April-par ang tho chuan ṭhang chak tak an ni.
PWD kawng dung, Circuit House - Helipad Road, SDO Quarters, SDO Office hual leh hmun prominent lai apiangah, Bung nen kan phun ta ṭeuh mai. Tlabunga in kal a, May - June-a helicopter-a in kal chuan Tlabung par mawizia in hmu mai ang.
2. Nausen enkawl anga ei ṭha leh enkawl ṭhat ngai a nih chhung kum 3/4 vel tal chu pala hung tlat ni se. Leiṭha lo eiral vetu hnim leh hruizâm vên ṭhat a ngai a. Ṭhâl laiin kangmei lakah vênhim hrâm hrâm bawk tur a ni. A hungna ṭha neih hi mi kuthlei laka enkawlna him a ni a, a ṭûl rei hle.
3. Phun tam aiin phun tlem a, tih nun ṭhat a, enkawl puitlin ngei tum hi kan hlawhtlinna tak tak tur a ni.
Thing ṭiak, nuai tam tak, Forest Department-in sum leh tha nasa taka a senso hi “Uai leh thâmral mai atan” chuan i phal lul lo vang u. Green Mizoram tak tak a nghahhlelhawm tawh em hi le!
